දුතියෙ පටිලොමන්ති “අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො”තිආදිනා නයෙන වුත්තො අවිජ්ජාදිකොයෙව පච්චයාකාරො අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣමානො අත්තනො කත්තබ්බකිච්චස්ස අකරණතො පටිලොමොති වුච්චති. පවත්තියා වා විලොමනතො පටිලොමො, අන්තතො පන මජ්ඣතො වා පට්ඨාය ආදිං පාපෙත්වා අවුත්තත්තා ඉතො අඤ්ඤෙනත්ථෙනෙත්ථ පටිලොමතා න යුජ්ජති. පටිලොමන්ති ච “විසමං චන්දසූරියා පරිවත්තන්තී”තිආදීසු විය භාවනපුංසකනිද්දෙසො. ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතීති ඉමස්මිං අවිජ්ජාදිකෙ පච්චයෙ අසති මග්ගෙන පහීනෙ ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං න හොති නප්පවත්තති. ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතීති ඉමස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස පච්චයස්ස නිරොධා මග්ගෙන අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතත්තා ඉදං සඞ්ඛාරාදිකං ඵලං නිරුජ්ඣති, නප්පවත්තතීති අත්ථො. ඉධාපි යථා “ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී”ති එත්ථ “ඉමස්මිං සතියෙව, නාසති, ඉමස්ස උප්පාදා එව, න නිරොධා”ති අන්තොගධනියමතා දස්සිතා. එවං ඉමස්මිං අසතියෙව, න සති, ඉමස්ස නිරොධා එව, න උප්පාදාති අන්තොගධනියමතාලක්ඛණා දස්සිතාති වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පඨමබොධිසුත්තවණ්ණනාය වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බං.

එවං යථා භගවා පටිලොමපටිච්චසමුප්පාදං මනසි අකාසි, තං සඞ්ඛෙපෙන දස්සෙත්වා ඉදානි විත්ථාරෙන දස්සෙතුං “අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො”තිආදි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජානිරොධාති අරියමග්ගෙන අවිජ්ජාය අනවසෙසනිරොධා, අනුසයප්පහානවසෙන අග්ගමග්ගෙන අවිජ්ජාය අච්චන්තසමුග්ඝාටතොති අත්ථො. යදිපි හෙට්ඨිමමග්ගෙහි පහීයමානා අවිජ්ජා අච්චන්තසමුග්ඝාටවසෙනෙව පහීයති, තථාපි න අනවසෙසතො පහීයති. අපායගාමිනියා හි අවිජ්ජා පඨමමග්ගෙන පහීයති. තථා සකිදෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සබ්බත්ථ ච අනරියභූමියං උපපත්තිපච්චයභූතා අවිජ්ජා යථාක්කමං දුතියතතියමග්ගෙහි පහීයති, න ඉතරාති. අරහත්තමග්ගෙනෙව හි සා අනවසෙසං පහීයතීති. සඞ්ඛාරනිරොධොති සඞ්ඛාරානං අනුප්පාදනිරොධො හොති. එවං නිරුද්ධානං පන සඞ්ඛාරානං නිරොධා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණාදීනඤ්ච නිරොධා නාමරූපාදීනි නිරුද්ධානි එව හොන්තීති දස්සෙතුං “සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො”තිආදිං වත්වා “එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී”ති වුත්තං. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

අපිචෙත්ථ කිඤ්චාපි “අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො”ති එත්තාවතාපි සකලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අනවසෙසතො නිරොධො වුත්තො හොති, තථාපි යථා අනුලොමෙ යස්ස යස්ස පච්චයධම්මස්ස අත්ථිතාය යො යො පච්චයුප්පන්නධම්මො න නිරුජ්ඣති පවත්තති එවාති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං “අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා…පෙ… සමුදයො හොතී”ති වුත්තං. එවං තප්පටිපක්ඛතො තස්ස තස්ස පච්චයධම්මස්ස අභාවෙ සො සො පච්චයුප්පන්නධම්මො නිරුජ්ඣති නප්පවත්තතීති දස්සනත්ථං ඉධ “අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, සඞ්ඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො…පෙ… දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී”ති වුත්තං, න පන අනුලොමෙ විය කාලත්තයපරියාපන්නස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධදස්සනත්ථං. අනාගතස්සෙව හි අරියමග්ගභාවනාය අසති උප්පජ්ජනාරහස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස අරියමග්ගභාවනාය නිරොධො ඉච්ඡිතොති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො.

එතමත්ථං විදිත්වාති ය්වායං “අවිජ්ජානිරොධාදිවසෙන සඞ්ඛාරාදිකස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී”ති වුත්තො, සබ්බාකාරෙන එතමත්ථං විදිත්වා. ඉමං උදානං උදානෙසීති ඉමස්මිං අත්ථෙ විදිතෙ “අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො”ති එවං පකාසිතස්ස අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං ඛයස්ස අවබොධානුභාවදීපකං උදානං උදානෙසීති අත්ථො.

තත්රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්මා අවිජ්ජාදීනං පච්චයානං අනුප්පාදනිරොධසඞ්ඛාතං ඛයං අවෙදි අඤ්ඤාසි පටිවිජ්ඣි, තස්මා එතස්ස වුත්තනයෙන ආතාපිනො ඣායතො බ්රාහ්මණස්ස වුත්තප්පකාරා බොධිපක්ඛියධම්මා චතුසච්චධම්මා වා පාතුභවන්ති උප්පජ්ජන්ති පකාසෙන්ති වා. අථ යා පච්චයනිරොධස්ස සම්මා අවිදිතත්තා උප්පජ්ජෙය්යුං පුබ්බෙ වුත්තප්පභෙදා කඞ්ඛා, තා සබ්බාපි වපයන්ති නිරුජ්ඣන්තීති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

තතියෙ අනුලොමපටිලොමන්ති අනුලොමඤ්ච පටිලොමඤ්ච, යථාවුත්තඅනුලොමවසෙන චෙව පටිලොමවසෙන චාති අත්ථො. නනු ච පුබ්බෙපි අනුලොමවසෙන පටිලොමවසෙන ච පටිච්චසමුප්පාදෙ මනසිකාරප්පවත්ති සුත්තද්වයෙ වුත්තා, ඉධ කස්මා පුනපි තදුභයවසෙන මනසිකාරප්පවත්ති වුච්චතීති? තදුභයවසෙන තතියවාරං තත්ථ මනසිකාරස්ස පවත්තිතත්තා. කථං පන තදුභයවසෙන මනසිකාරො පවත්තිතො? න හි සක්කා අපුබ්බං අචරිමං අනුලොමපටිලොමං පටිච්චසමුප්පාදස්ස මනසිකාරං පවත්තෙතුන්ති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං “තදුභයං එකජ්ඣං මනසාකාසී”ති, අථ ඛො වාරෙන. භගවා හි පඨමං අනුලොමවසෙන පටිච්චසමුප්පාදං මනසි කරිත්වා තදනුරූපං පඨමං උදානං උදානෙසි. දුතියම්පි පටිලොමවසෙන තං මනසි කරිත්වා තදනුරූපමෙව උදානං උදානෙසි. තතියවාරෙ පන කාලෙන අනුලොමං කාලෙන පටිලොමං මනසිකරණවසෙන අනුලොමපටිලොමං මනසි අකාසි. තෙන වුත්තං – “අනුලොමපටිලොමන්ති අනුලොමඤ්ච පටිලොමඤ්ච, යථාවුත්තඅනුලොමවසෙන චෙව පටිලොමවසෙන චා”ති. ඉමිනා මනසිකාරස්ස පගුණබලවභාවො ච වසීභාවො ච පකාසිතො හොති. එත්ථ ච “අනුලොමං මනසි කරිස්සාමි, පටිලොමං මනසි කරිස්සාමි, අනුලොමපටිලොමං මනසි කරිස්සාමී”ති එවං පවත්තානං පුබ්බාභොගානං වසෙන නෙසං විභාගො වෙදිතබ්බො.