එවං නානාසුත්තවසෙන එකසුත්තවසෙන ච හාරවිචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි නයවිචාරං දස්සෙතුං “තත්ථ කතමං නයසමුට්ඨාන”න්තිආදි ආරද්ධං. කස්මා පනෙත්ථ යථා “තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො, අස්සාදාදීනවතාති ගාථා. අයං දෙසනාහාරො කිං දෙසයතී”තිආදිනා හාරනිද්දෙසො ආරද්ධො, එවං “තත්ථ කතමො නන්දියාවට්ටො, තණ්හඤ්ච අවිජ්ජම්පි චාති ගාථා, අයං නන්දියාවට්ටො කිං නයතී”තිආදිනා අනාරභිත්වා සමුට්ඨානමුඛෙන ආරද්ධන්ති? වුච්චතෙ – හාරනයානං විසයභෙදතො. යථා හි හාරා බ්යඤ්ජනමුඛෙන සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනා, න එවං නයා. නයා පන නානාසුත්තතො නිද්ධාරිතෙහි තණ්හාවිජ්ජාදීහි මූලපදෙහි චතුසච්චයොජනාය නයතො අනුබුජ්ඣියමානො දුක්ඛාදිඅත්ථො. සො හි මග්ගඤාණං නයති සම්පාපෙතීති නයො. පටිවිජ්ඣන්තානං පන උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනං තිණ්ණං වෙනෙය්යානං වසෙන මූලපදවිභාගතො තිධා විභත්තා. එකමෙකො චෙත්ථ යතො නෙති, යඤ්ච නෙති, තෙසං සංකිලෙසවොදානානං විභාගතො ද්විසඞ්ගහො චතුඡඅට්ඨදිසො චාති භින්නො හාරනයානං විසයො. තථා හි වුත්තං – “හාරා බ්යඤ්ජනවිචයො, සුත්තස්ස නයා තයො ච සුත්තත්ථො”ති (නෙත්ති· සඞ්ගහවාර). එවං විසිට්ඨවිසයත්තා හාරනයානං හාරෙහි අඤ්ඤථා නයෙ නිද්දිසන්තො “තත්ථ කතමං නයසමුට්ඨාන”න්තිආදිමාහ.

තත්ථායං වචනත්ථො – සමුට්ඨහන්ති එතෙනාති සමුට්ඨානං. කෙ සමුට්ඨහන්ති? නයා. නයානං සමුට්ඨානං නයසමුට්ඨානං. කිං පන තං? තංතංමූලපදෙහි චතුසච්චයොජනා. සා හි නන්දියාවට්ටාදීනං නයානං උප්පත්තිට්ඨානතාය සමුට්ඨානං භූමීති ච වුච්චති. තථා ච වක්ඛති – “අයං වුච්චති නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමී”ති (නෙත්ති· 81). පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය ච භවතණ්හාය චාතිආදි නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමිදස්සනං. තත්ථ පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායතීති අසුකස්ස නාම බුද්ධස්ස භගවතො, අසුකස්ස වා චක්කවත්තිනො කාලෙ අවිජ්ජා භවතණ්හා ච උප්පන්නා. තතො පුබ්බෙ නාහොසීති එවං අවිජ්ජාභවතණ්හානං න කාචි පුරිමා මරියාදා උපලබ්භති. කස්මා? අනමතග්ගත්තා සංසාරස්ස. වුත්තඤ්හෙතං – “අනමතග්ගොයං, භික්ඛවෙ, සංසාරො, පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායතී”ති (සං· නි· 2.124; කථා· 75) විත්ථාරො. තත්ථාති අවිජ්ජාභවතණ්හාසු. යදිපි අවිජ්ජාය සංයොජනභාවො, තණ්හාය ච නීවරණභාවො පාළියං වුත්තො, තථාපි අවිජ්ජාය පටිච්ඡාදිතාදීනවෙහි භවෙහි තණ්හා සංයොජෙතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං “අවිජ්ජානීවරණං තණ්හාසංයොජන”න්ති වුත්තං.

අවිජ්ජාසංයුත්තාති අවිජ්ජාය මිස්සිතා, අවිජ්ජාය වා අභිනිවෙසවත්ථූසු බද්ධා. අවිජ්ජාපක්ඛෙන විචරන්තීති අවිජ්ජාපක්ඛෙන අවිජ්ජාසහායෙන ද්වාදසවිධෙන විපල්ලාසෙන අභිනිවෙසවත්ථුභූතෙ ආරම්මණෙ පවත්තන්ති. තෙ වුච්චන්ති දිට්ඨිචරිතාති තෙ අවිජ්ජාභිභූතා රූපාදීනි නිච්චාදිතො අභිනිවිසන්තා දිට්ඨිචරිතාති වුච්චන්ති, දිට්ඨිචරිතා නාමාති අත්ථො. තණ්හාපක්ඛෙනාති අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතෙන. දිට්ඨිවිචරිතෙ තණ්හාවිචරිතෙ ච පටිපත්තියා විභජිත්වා දස්සෙතුං “දිට්ඨිචරිතා”තිආදි වුත්තං. තත්ථ අත්තකිලමථානුයොගන්ති අත්තනො කායස්ස කිලිස්සනපයොගං අත්තපරිතාපනපටිපත්තිං. කාමසුඛල්ලිකානුයොගන්ති කාමසුඛස්ස අල්ලීයනපයොගං කාමෙසු පාතබ්යතං.

යදිපි බාහිරකා “දුක්ඛං තණ්හා”ති ච ජානන්ති “ඉදං දුක්ඛං, එත්තකං දුක්ඛ”න්ති, “අයං තණ්හා, අයං තස්සා විරාගො”ති පරිඤ්ඤෙය්යපහාතබ්බභාවෙන පන න ජානන්ති, ඉති පවත්තිපවත්තිහෙතුමත්තම්පි න ජානන්ති. කා පන කථා නිවත්තිනිවත්තිහෙතූසූති ආහ – “ඉතො බහිද්ධා නත්ථි සච්චවවත්ථාන”න්තිආදි. තත්ථ සච්චප්පකාසනාති සච්චදෙසනා. සමථවිපස්සනාකොසල්ලන්ති සමථවිපස්සනාසු භාවනාකොසල්ලං, තාසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනමනසිකාරකොසල්ලං වා. විපස්සනාධිට්ඨානඤ්චෙත්ථ සමථං අධිප්පෙතං. උපසමසුඛප්පත්තීති කිලෙසානං වූපසමසුඛාධිගමො. විපරීතචෙතාති මිච්ඡාභිනිවිට්ඨචෙතා. නත්ථි සුඛෙන සුඛන්ති යං අනවජ්ජපච්චයපරිභොගසුඛෙන කායං චිත්තඤ්ච පටිප්පස්සද්ධදරථං කත්වා අරියෙහි පත්තබ්බං උපසමසුඛං, තං පටික්ඛිපති. දුක්ඛෙනාති කායඛෙදනදුක්ඛෙන.