අපි චෙත්ථ හාරසම්පාතනිද්දෙසො ඉමිනාපි නයෙන වෙදිතබ්බො –

තත්ථ කතමො දෙසනාහාරසම්පාතො? මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මාති මනොති ඛන්ධවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං දෙසෙති. ආයතනවවත්ථානෙන මනායතනං , ධාතුවවත්ථානෙන විඤ්ඤාණධාතුං, ඉන්ද්රියවවත්ථානෙන මනින්ද්රියං. කතමෙ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා? ඡ ධම්මා පුබ්බඞ්ගමා, කුසලානං කුසලමූලානි, අකුසලානං අකුසලමූලානි, සාධිපතිකානං අධිපති, සබ්බචිත්තුප්පාදානං ඉන්ද්රියානි. අපි ච ඉමස්මිං සුත්තෙ මනො අධිප්පෙතො. යථා බලග්ගස්ස රාජා පුබ්බඞ්ගමො, එවමෙවං ධම්මානං මනො පුබ්බඞ්ගමො. තත්ථ තිවිධෙන මනො පුබ්බඞ්ගමො නෙක්ඛම්මඡන්දෙන අබ්යාපාදඡන්දෙන අවිහිංසාඡන්දෙන. තත්ථ අලොභස්ස නෙක්ඛම්මඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං, අදොසස්ස අබ්යාපාදඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං, අමොහස්ස අවිහිංසාඡන්දෙන මනොපුබ්බඞ්ගමං.

මනොසෙට්ඨාති මනො තෙසං ධම්මානං සෙට්ඨං විසිට්ඨං උත්තමං පවරං මූලං පමුඛං පාමොක්ඛං, තෙන වුච්චති “මනොසෙට්ඨා”ති. මනොමයාති මනෙන කතා, මනෙන නිම්මිතා, මනෙන නිබ්බත්තා, මනො තෙසං පච්චයො, තෙන වුච්චති “මනොමයා”ති. තෙ පන ධම්මා ඡන්දසමුදානිතා අනාවිලසඞ්කප්පසමුට්ඨානා ඵස්සසමොධානා වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. මනසා චෙ පසන්නෙනාති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො. ඉති ඉමිනා පසාදෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො සම්පන්නො සමන්නාගතො, තෙන වුච්චති “පසන්නෙනා”ති ඉදං මනොකම්මං . භාසති වාති වචීකම්මං. කරොති වාති කායකම්මං. ඉති දසකුසලකම්මපථා දස්සිතා.

තතොති දසවිධස්ස කුසලකම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා. නන්ති යො සො කතපුඤ්ඤො කතකුසලො කතභීරුත්තාණො, තං පුග්ගලං. සුඛන්ති දුවිධං සුඛං කායිකං චෙතසිකඤ්ච. අන්වෙතීති අනුගච්ඡති.

ඉධස්සු පුරිසො අප්පහීනානුසයො සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදං අනුපස්සති, සො සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදං අනුපස්සන්තො යථාදිට්ඨං යථාසුතං සම්පත්තිභවං පත්ථෙති. ඉච්චස්ස අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච අනුබද්ධා හොන්ති, සො යථාදිට්ඨං යථාසුතං සම්පත්තිභවං පත්ථෙන්තො පසාදනීයවත්ථුස්මිං චිත්තං පසාදෙති සද්දහති ඔකප්පෙති. සො පසන්නචිත්තො තිවිධං පුඤ්ඤකිරියවත්ථුං අනුතිට්ඨති දානමයං සීලමයං භාවනාමයං කායෙන වාචාය මනසා. සො තස්ස විපාකං පච්චනුභොති දිට්ඨෙව ධම්මෙ උපපජ්ජෙ වා අපරාපරෙ වා පරියායෙ. ඉති ඛො පනස්ස අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා සුඛවෙදනීයො ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනාති එවං සන්තං තං සුඛමන්වෙති. තස්සෙවං වෙදනාය අපරාපරං පරිවත්තමානාය උප්පජ්ජති තණ්හා. තණ්හාපච්චයා උපාදානං…පෙ… සමුදයො හොතීති.

තත්ථ යං මනො, යෙ ච මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, යඤ්ච සුඛං, ඉමෙ වුච්චන්ති පඤ්චක්ඛන්ධා, තෙ දුක්ඛසච්චං. තෙසං පුරිමකාරණභූතා අවිජ්ජා භවතණ්හා ච සමුදයසච්චං. තෙසං පරිඤ්ඤාය පහානාය භගවා ධම්මං දෙසෙති, දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාය සමුදයස්ස පහානාය. යෙන පරිජානාති, යෙන පජහති, අයං මග්ගො. යත්ථ ච මග්ගො පවත්තති, අයං නිරොධො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි එවං ආයතනධාතුඉන්ද්රියමුඛෙනාපි නිද්ධාරෙතබ්බානි. තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං, සුඛස්ස අන්වයො ඵලං, මනසා පසන්නෙන කායවචීසමීහා උපායො, මනොපුබ්බඞ්ගමත්තා ධම්මානං අත්තනො සුඛකාමෙන පසන්නෙන මනසා වචීකම්මං කායකම්මඤ්ච පවත්තෙතබ්බන්ති අයං භගවතො ආණත්ති. අයං දෙසනාහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො විචයහාරසම්පාතො? මනනතො ආරම්මණවිජානනතො මනො. මනනලක්ඛණෙ සම්පයුත්තෙසු ආධිපච්චකරණතො පුබ්බඞ්ගමො ඊහාභාවතො නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධම්මා. ගාමෙසු ගාමණි විය පධානට්ඨෙන මනො සෙට්ඨො එතෙසන්ති මනොසෙට්ඨා. සහජාතාදිපච්චයභූතෙන මනසා නිබ්බත්තාති මනොමයා. අකාලුස්සියතො, ආරම්මණස්ස ඔකප්පනතො ච පසන්නෙන වචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරතො තථා සාදියනතො ච භාසති. චොපනකායවිප්ඵාරතො තථා සාදියනතො ච කරොති. තථා පසුතත්තා අනඤ්ඤත්තා ච “තතො”ති වුත්තං. සුඛනතො සාතභාවතො ඉට්ඨභාවතො ච “සුඛ”න්ති වුත්තං. කතූපචිතත්තා අවිපක්කවිපාකත්තා ච “අන්වෙතී”ති වුත්තං. කාරණායත්තවුත්තිතො අසඞ්කන්තිතො ච “ඡායාව අනපායිනී”ති වුත්තං. අයං අනුපදවිචයතො විචයහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො යුත්තිහාරසම්පාතො? මනස්ස ධම්මානං ආධිපච්චයොගතො පුබ්බඞ්ගමතා යුජ්ජති. තතො එව තෙසං මනස්ස අනුවත්තනතො ධම්මානං මනොසෙට්ඨතා යුජ්ජති. සහජාතාදිපච්චයවසෙන මනසා නිබ්බත්තත්තා ධම්මානං මනොමයතා යුජ්ජති. මනසා පසන්නෙන සමුට්ඨානානං කායවචීකම්මානං කුසලභාවො යුජ්ජති. යෙන කුසලකම්මං උපචිතං, තං ඡායා විය සුඛං අන්වෙතීති යුජ්ජති. අයං යුත්තිහාරසම්පාතො.

තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරසම්පාතො? මනො මනොපවිචාරානං පදට්ඨානං. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා සබ්බස්ස කුසලපක්ඛස්ස පදට්ඨානං. “භාසතී”ති සම්මාවාචා, “කරොතී”ති සම්මාකම්මන්තො, තෙ සම්මාආජීවස්ස පදට්ඨානං. සම්මාආජීවො සම්මාවායාමස්ස පදට්ඨානං. සම්මාවායාමො සම්මාසතියා පදට්ඨානං. සම්මාසති සම්මාසමාධිස්ස පදට්ඨානං. “මනසා පසන්නෙනා”ති එත්ථ පසාදො සද්ධින්ද්රියං, තං සීලස්ස පදට්ඨානං. සීලං සමාධිස්ස පදට්ඨානං. සමාධි පඤ්ඤායාති යාව විමුත්තිඤාණදස්සනා යොජෙතබ්බං. අයං පදට්ඨානහාරසම්පාතො.