තත්ථ කතමො සොධනො හාරොති සොධනහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ භගවා පදං සොධෙතීති “අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො”ති (සු· නි· 1039; චූළනි· අජිතමාණවපුච්ඡා 58, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2) වදන්තො භගවා – “කෙනස්සු නිවුතො ලොකො”ති (සු· නි· 1038; චූළනි· අජිතමාණවපුච්ඡා 57, අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 1) ආයස්මතා අජිතෙන පුච්ඡාවසෙන වුත්තං පදං සොධෙති නාම, තදත්ථස්ස විස්සජ්ජනතො. නො ච ආරම්භන්ති න තාව ආරම්භං සොධෙති, ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස අපරියොසිතත්තා. සුද්ධො ආරම්භොති ඤාතුං ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස පබොධිතත්තා සොධිතො ආරම්භොති අත්ථො. අඤ්ඤාණපක්ඛන්දානං ද්වෙළ්හකජාතානං වා පුච්ඡනකාලෙ පුච්ඡිතානං පුච්ඡාවිසයො අවිජටං මහාගහනං විය මහාදුග්ගං විය ච අන්ධකාරං අවිභූතං හොති. යදා ච භගවතා පණ්ඩිතෙහි වා භගවතො සාවකෙහි අපදෙ පදං දස්සෙන්තෙහි නිජ්ජටං නිගුම්බං කත්වා පඤ්හෙ විස්සජ්ජිතෙ මහතා ගන්ධහත්ථිනා අභිභවිත්වා ඔභග්ගපදාලිතො ගහනප්පදෙසො විය විගතන්ධකාරො විභූතො උපට්ඨහමානො විසොධිතො නාම හොති.

තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරොති අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ තථා ධාරයිතබ්බාති එකත්තවෙමත්තතාසඞ්ඛාතසාමඤ්ඤවිසෙසමත්තතො ධාරයිතබ්බා, න පන තත්ථ කිඤ්චි විකප්පෙතබ්බාති අධිප්පායො. අවිකප්පෙතබ්බතාය කාරණං නිද්දෙසවාරවණ්ණනායං වුත්තමෙව. තං තං ඵලං මග්ගති ගවෙසතීති මග්ගො, තදත්ථිකෙහි මග්ගීයති ගවෙසීයතීති වා මග්ගො. නිරතියට්ඨෙන නිරස්සාදට්ඨෙන ච නිරයො. උද්ධං අනුගන්ත්වා තිරියං අඤ්චිතාති තිරච්ඡානා. තිරච්ඡානාව තිරච්ඡානයොනි. පෙතතාය පෙත්ති, ඉතො පෙච්ච ගතභාවොති අත්ථො. පෙත්ති එව පෙත්තිවිසයො. න සුරන්ති න භාසන්ති න දිබ්බන්තීති අසුරා. අසුරා එව අසුරයොනි. දිබ්බෙහි රූපාදීහි සුට්ඨු අග්ගාති සග්ගා. මනස්ස උස්සන්නතාය මනුස්සා. වානං වුච්චති තණ්හා, තං තත්ථ නත්ථීති නිබ්බානං. නිරයං ගච්ඡතීති නිරයගාමී. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අසුරයොනියොති අසුරයොනියා හිතො, අසුරජාතිනිබ්බත්තනකොති අත්ථො. සග්ගං ගමෙතීති සග්ගගාමියො. මනුස්සගාමීති මනුස්සලොකගාමී. පටිසඞ්ඛානිරොධොති පටිසඞ්ඛාය පටිපක්ඛභාවනාය නිරොධො, පටිපක්ඛෙ වා තථා අප්පවත්තෙ උප්පජ්ජනාරහස්ස පටිපක්ඛවුත්තියා අනුප්පාදො. අප්පටිසඞ්ඛානිරොධොති සඞ්ඛතධම්මානං සරසනිරොධො, ඛණිකනිරොධොති අත්ථො.

රූපන්ති එකත්තතා. භූතානං උපාදායාති වෙමත්තතා. උපාදාරූපන්ති එකත්තතා. චක්ඛායතනං…පෙ… කබළීකාරො ආහාරොති වෙමත්තතා. තථා භූතරූපන්ති එකත්තතා. පථවීධාතු …පෙ… වායොධාතූති වෙමත්තතා. පථවීධාතූති එකත්තතා. වීසති ආකාරා වෙමත්තතා. ආපොධාතූති එකත්තතා. ද්වාදස ආකාරා වෙමත්තතා. තෙජොධාතූති එකත්තතා. චත්තාරො ආකාරා වෙමත්තතා. වායොධාතූති එකත්තතා. ඡ ආකාරා වෙමත්තතාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො “ද්වීහි ආකාරෙහි ධාතුයො පරිග්ගණ්හාතී”තිආදිමාහ.

තත්ථ කෙසාති කෙසා නාම උපාදින්නකසරීරට්ඨකා කක්ඛළලක්ඛණා ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො පථවීධාතුකොට්ඨාසො. ලොමා නාම…පෙ… මත්ථලුඞ්ගං නාම සරීරට්ඨකං කක්ඛළලක්ඛණං ඉමස්මිං සරීරෙ පාටියෙක්කො කොට්ඨාසොති අයං වෙමත්තතා. ආපොධාතූතිආදිකොට්ඨාසෙසු පිත්තාදීසු එසෙව නයො. අයං පන විසෙසො – යෙන චාති යෙන තෙජොධාතුනා කුපිතෙන. සන්තප්පතීති අයං කායො සන්තප්පති එකාහිකජරාදිභාවෙන උසුමජාතො හොති. යෙන ච ජීරීයතීති යෙන අයං කායො ජරීයති. ඉන්ද්රියවෙකල්ලතං බලක්ඛයං වලිත්තචපලිතාදිඤ්ච පාපුණාති. යෙන ච පරිඩය්හතීති යෙන කුපිතෙන අයං කායො ඩය්හති, සො ච පුග්ගලො “ඩය්හාමි ඩය්හාමී”ති කන්දන්තො සතධොතසප්පිගොසීතචන්දනාදිලෙපනං තාලවණ්ටවාතඤ්ච පච්චාසීසති. යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡතීති අසිතං වා ඔදනාදි, පීතං වා පානකාදි, ඛායිතං වා පිට්ඨඛජ්ජකාදි, සායිතං වා අම්බපක්කමධුඵාණිතාදි සම්මා පරිපාකං ගච්ඡති, රසාදිභාවෙන විවෙකං ගච්ඡතීති අත්ථො. එත්ථ ච පුරිමා තයො තෙජොධාතූ චතුසමුට්ඨානා. පච්ඡිමො කම්මසමුට්ඨානොව.

උද්ධඞ්ගමා වාතාති උග්ගාරහික්කාරාදිපවත්තකා උද්ධං ආරොහනවාතා. අධොගමා වාතාති උච්චාරපස්සාවාදිනීහරණකා අධො ඔරොහනවාතා. කුච්ඡිසයා වාතාති අන්තානං බහිවාතා. කොට්ඨාසයා වාතාති අන්තානං අන්තොවාතා. අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතාති ධමනිජාලානුසාරෙන සකලසරීරෙ අඞ්ගමඞ්ගානි අනුසටා සමිඤ්ජනපසාරණාදිනිබ්බත්තකා වාතා. අස්සාසොති අන්තොපවිසනනාසිකවාතො. පස්සාසොති බහිනික්ඛමනනාසිකවාතො. එත්ථ ච පුරිමා සබ්බෙ චතුසමුට්ඨානා. අස්සාසපස්සාසා චිත්තසමුට්ඨානා එව. එවං වෙමත්තතාදස්සනවසෙන විභාගෙන උදාහටා චතස්සො ධාතුයො පටික්කූලමනසිකාරවසෙන උපසංහරන්තො “ඉමෙහි ද්වාචත්තාලීසාය ආකාරෙහී”තිආදිමාහ. තත්ථ න ගය්හූපගන්ති න ගහණයොග්ගං. සභාවභාවතොති සභාවලක්ඛණතො.