තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්තිහාරොති පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගො. තත්ථ කා පනායං පඤ්ඤත්තීති? ආහ “යා පකතිකථාය දෙසනා”ති. ඉදං වුත්තං හොති – යා දෙසනාහාරාදයො විය අස්සාදාදිපදත්ථවිසෙසනිද්ධාරණං අකත්වා භගවතො සාභාවිකධම්මකථාය දෙසනා. යා තස්සා පඤ්ඤාපනා, අයං පඤ්ඤත්තිහාරො. යස්මා පන සා භගවතො තථා තථා වෙනෙය්යසන්තානෙ යථාධිප්පෙතමත්ථං නික්ඛිපතීති නික්ඛෙපො. තස්ස චායං හාරො දුක්ඛාදිසඞ්ඛාතෙ භාගෙ පකාරෙහි ඤාපෙති, අසඞ්කරතො වා ඨපෙති, තස්මා “නික්ඛෙපපඤ්ඤත්තී”ති වුත්තො. ඉති පකතිකථාය දෙසනාති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන විභජිතුං “කා ච පකතිකථාය දෙසනා”ති පුච්ඡිත්වා “චත්තාරි සච්චානී”තිආදිමාහ.

තත්ථ ඉදං දුක්ඛන්ති අයං පඤ්ඤත්තීති කක්ඛළඵුසනාදිසභාවෙ රූපාරූපධම්මෙ අතීතාදිවසෙන අනෙකභෙදභින්නෙ අභින්දිත්වා පීළනසඞ්ඛතසන්තාපවිපරිණාමට්ඨතාසාමඤ්ඤෙන යා කුච්ඡිතභාවාදිමුඛෙන එකජ්ඣං ගහණස්ස කාරණභූතා පඤ්ඤත්ති, කා පන සාති? නාමපඤ්ඤත්තිනිබන්ධනා තජ්ජාපඤ්ඤත්ති. “විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතො සද්දො එවා”ති අපරෙ. ඉමිනා නයෙන තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤත්තිඅත්ථො වෙදිතබ්බො. “පඤ්චන්නං ඛන්ධාන”න්තිආදිනා තස්සා පඤ්ඤත්තියා උපාදානං දස්සෙති. දසන්නං ඉන්ද්රියානන්ති අට්ඨ රූපින්ද්රියානි මනින්ද්රියං වෙදනින්ද්රියන්ති එවං දසන්නං. අනුභවනසාමඤ්ඤෙන හි වෙදනා එකමින්ද්රියං කතා, තථා සද්ධාදයො ච මග්ගපක්ඛියාති.

කබළං කරීයතීති කබළීකාරොති වත්ථුවසෙන අයං නිද්දෙසො. යාය ඔජාය සත්තා යාපෙන්ති, තස්සායෙතං අධිවචනං. සා හි ඔජට්ඨමකස්ස රූපස්ස ආහරණතො ආහාරො. අත්ථීති මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාය විජ්ජති. රාගොති රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී. තණ්හායනට්ඨෙන තණ්හා. සබ්බානෙතානි ලොභස්සෙව නාමානි. පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරුළ්හන්ති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාය පතිට්ඨිතඤ්චෙව විඤ්ඤාණං විරුළ්හඤ්ච. යත්ථාති තෙභූමකවට්ටෙ භුම්මං, සබ්බත්ථ වා පුරිමපුරිමපදෙ එතං භුම්මං. අත්ථි තත්ථ සඞ්ඛාරානං වුද්ධීති යෙ ඉමස්මිං විපාකවට්ටෙ ඨිතස්ස ආයතිං වඩ්ඪනහෙතුකා සඞ්ඛාරා, තෙ සන්ධාය වුත්තං – “යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තී”ති යස්මිං ඨානෙ ආයතිං පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති අත්ථි. අත්ථි තත්ථ ආයතිං ජාතිජරාමරණන්ති යත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණං, තත්ථ ඛන්ධානං අභිනිබ්බත්තිලක්ඛණා ජාති, පරිපාකලක්ඛණා ජරා, භෙදනලක්ඛණං මරණඤ්ච අත්ථි. අයං පභාවපඤ්ඤත්ති දුක්ඛස්ස ච සමුදයස්ස චාති අයං යථාවුත්තා දෙසනා දුක්ඛසච්චස්ස සමුදයසච්චස්ස ච සමුට්ඨානපඤ්ඤත්ති, විපාකවට්ටස්ස සඞ්ඛාරානඤ්ච තණ්හාපච්චයනිද්දෙසතොති අධිප්පායො.

නත්ථි රාගොති අග්ගමග්ගභාවනාය සමුච්ඡින්නත්තා නත්ථි චෙ රාගො. අප්පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං අවිරුළ්හන්ති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතායාභාවෙන අප්පතිට්ඨිතඤ්චෙව අවිරුළ්හඤ්චාති වුත්තපටිපක්ඛනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

“අයං පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්තී”තිආදිනා එකාභිසමයවසෙනෙව මග්ගසම්මාදිට්ඨි චතූසු අරියසච්චෙසු පවත්තතීති දස්සෙති. අයං භාවනාපඤ්ඤත්තීති අයං ද්වාරාරම්මණෙහි ඡද්වාරප්පවත්තනධම්මානං අනිච්චානුපස්සනා මග්ගස්ස භාවනාපඤ්ඤත්ති. නිරොධපඤ්ඤත්ති නිරොධස්සාති රොධසඞ්ඛාතාය තණ්හාය මග්ගෙන අනවසෙසනිරොධපඤ්ඤත්ති. උප්පාදපඤ්ඤත්තීති උප්පන්නස්ස පඤ්ඤාපනා. ඔකාසපඤ්ඤත්තීති ඨානස්ස පඤ්ඤාපනා. ආහටනාපඤ්ඤත්තීති නීහරණපඤ්ඤත්ති. ආසාටිකානන්ති ගුන්නං වණෙසු නීලමක්ඛිකාහි ඨපිතඅණ්ඩකා ආසාටිකා නාම. එත්ථ යස්ස උප්පන්නා, තස්ස සත්තස්ස අනයබ්යසනහෙතුතාය ආසාටිකා වියාති ආසාටිකා, කිලෙසා, තෙසං ආසාටිකානං. අභිනිඝාතපඤ්ඤත්තීති සමුග්ඝාතපඤ්ඤත්ති.

එවං වට්ටවිවට්ටමුඛෙන සම්මසනඋපාදානක්ඛන්ධමුඛෙනෙව සච්චෙසු පඤ්ඤත්තිවිභාගං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙපරිවට්ටවසෙන දස්සෙතුං “ඉදං ‘දුක්ඛ’න්ති මෙ, භික්ඛවෙ”තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු. යථාසභාවතො ජානනට්ඨෙන ඤාණං. පටිවිජ්ඣනට්ඨෙන පඤ්ඤා. විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජා. ඔභාසනට්ඨෙන ආලොකො. සබ්බං පඤ්ඤාවෙවචනමෙව. අයං වෙවචනපඤ්ඤත්ති. සච්ඡිකිරියාපඤ්ඤත්තීති පච්චක්ඛකරණපඤ්ඤත්ති.

තුලමතුලඤ්චාති ගාථාය පචුරජනානං පච්චක්ඛභාවතො තුලිතං පරිච්ඡින්නන්ති තුලං, කාමාවචරං. න තුලන්ති අතුලං, තුලං වා සදිසමස්ස අඤ්ඤං ලොකියකම්මං නත්ථීති අතුලං, මහග්ගතකම්මං. කාමාවචරරූපාවචරකම්මං වා තුලං, අරූපාවචරං අතුලං, අප්පවිපාකං වා තුලං. බහුවිපාකං අතුලං. සම්භවති එතෙනාති සම්භවං, සම්භවහෙතුභූතං. භවසඞ්ඛාරං පුනබ්භවසඞ්ඛරණකං. අවස්සජීති විස්සජ්ජෙසි. මුනීති බුද්ධමුනි. අජ්ඣත්තරතොති නියකජ්ඣත්තරතො . සමාහිතොති උපචාරප්පනාසමාධිවසෙන සමාහිතො. අභින්දි කවචමිවාති කවචං විය භින්දි. අත්තසම්භවන්ති අත්තනි සඤ්ජාතං කිලෙසං. ඉදං වුත්තං හොති – සවිපාකට්ඨෙන සම්භවං භවාභිසඞ්ඛරණට්ඨෙන භවසඞ්ඛාරන්ති ච ලද්ධනාමං තුලාතුලසඞ්ඛාතං ලොකියකම්මඤ්ච ඔස්සජි, සඞ්ගාමසීසෙ මහායොධො කවචං විය අත්තසම්භවං කිලෙසඤ්ච අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො හුත්වා අභින්දීති.