චුද්දසමෙ තුවටකසුත්තනිද්දෙසෙ පුච්ඡාමි තන්ති ඉදම්පි තස්මිංයෙව මහාසමයෙ “කා නු ඛො අරහත්තප්පත්තියා පටිපත්තී”ති උප්පන්නචිත්තානං එකච්චානං දෙවතානං තමත්ථං පකාසෙතුං පුරිමනයෙනෙව නිම්මිතබුද්ධෙන අත්තානං පුච්ඡාපෙත්වා වුත්තං.

තත්ථ ආදිපුච්ඡාගාථාය තාව පුච්ඡාමීති එත්ථ අදිට්ඨජොතනාදිවසෙන පුච්ඡා විභජිතා. ආදිච්චබන්ධූති ආදිච්චස්ස ගොත්තබන්ධු. විවෙකං සන්තිපදඤ්චාති විවෙකඤ්ච සන්තිපදඤ්ච. කථං දිස්වාති කෙන කාරණෙන දිස්වා, කථං පවත්තදස්සනො හුත්වාති වුත්තං හොති.

තිස්සො පුච්ඡාති ගණනපරිච්ඡෙදො. අදිට්ඨජොතනාති යං න දිට්ඨං න පටිවිද්ධං, තස්ස පාකටකරණත්ථාය පුච්ඡා. දිට්ඨසංසන්දනාති යං ඤාණචක්ඛුනා දිට්ඨං, තස්ස ඝටනත්ථාය. විමතිච්ඡෙදනාති යා කඞ්ඛා, තස්සාච්ඡෙදනත්ථං. පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතන්ති ධම්මානං තථලක්ඛණං පකතියා න ඤාතං. අදිට්ඨන්ති න දිට්ඨං. “න නිට්ඨ”න්තිපි පාඨො. අතුලිතන්ති තුලාය තුලිතං විය න තුලිතං. අතීරිතන්ති තීරණාය න තීරිතං. අවිභූතන්ති න පාකටං. අවිභාවිතන්ති පඤ්ඤාය න වඩ්ඪිතං. තස්ස ඤාණායාති තස්ස ධම්මස්ස ලක්ඛණජානනත්ථාය. දස්සනායාති දස්සනත්ථාය. තුලනායාති තුලනත්ථාය. තීරණායාති තීරණත්ථාය. විභාවනායාති විභාගකරණත්ථාය. අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහීති අඤ්ඤෙහි බුද්ධිසම්පන්නෙහි. සංසයපක්ඛන්දොති සන්දෙහං පවිට්ඨො.

මනුස්සපුච්ඡාති මනුස්සානං පුච්ඡා. අමනුස්සපුච්ඡාති නාගසුපණ්ණාදීනං පුච්ඡා. ගහට්ඨාති අවසෙසගහට්ඨා. පබ්බජිතාති ලිඞ්ගවසෙන වුත්තා. නාගාති සුඵස්සාදයො නාගා. සුපණ්ණාති සුපණ්ණසංයුත්තවසෙන (සං· නි· 3.392 ආදයො). යක්ඛාති යක්ඛසංයුත්තවසෙන (සං· නි· 10.235 ආදයො) ච වෙදිතබ්බා . අසුරාති පහාරාදාදයො. ගන්ධබ්බාති පඤ්චසිඛගන්ධබ්බපුත්තාදයො . මහාරාජානොති චත්තාරො මහාරාජානො. අහීනින්ද්රියන්ති සණ්ඨානවසෙන අවිකලින්ද්රියං. සො නිම්මිතොති සො භගවතා නිම්මිතො බුද්ධො.

වොදානත්ථපුච්ඡාති විසෙසධම්මපුච්ඡා. අතීතපුච්ඡාති අතීතෙ ධම්මෙ ආරබ්භ පුච්ඡා. අනාගතාදීසුපි එසෙව නයො. කුසලපුච්ඡාති අනවජ්ජධම්මපුච්ඡා. අකුසලපුච්ඡාති සාවජ්ජධම්මපුච්ඡා. අබ්යාකතපුච්ඡාති තදුභයවිපරීතධම්මපුච්ඡා.

අජ්ඣෙසාමි තන්ති තං ආණාපෙමි. කථයස්සු මෙති මය්හං කථෙහි. ගොත්තඤාතකොති ගොත්තෙන ඤාතකො. ගොත්තබන්ධූති ගොත්තජ්ඣත්තිකො. එකෙනාකාරෙනාති එකෙන කොට්ඨාසෙන.

සන්තිපදන්ති සන්තිසඞ්ඛාතං නිබ්බානපදං. යෙ ධම්මා සන්තාධිගමායාති යෙ සතිපට්ඨානාදයො ධම්මා නිබ්බානපටිලාභත්ථාය. සන්තිඵුසනායාති ඤාණඵස්සෙන නිබ්බානඵුසනත්ථාය. සච්ඡිකිරියායාති පච්චක්ඛකරණත්ථාය. මහන්තං සීලක්ඛන්ධන්ති මහන්තං සීලරාසිං. සමාධික්ඛන්ධාදීසුපි එසෙව නයො. සීලක්ඛන්ධාදයො ලොකියලොකුත්තරා, විමුත්තිඤාණදස්සනං ලොකියමෙව.

තමොකායස්ස පදාලනන්ති අවිජ්ජාරාසිස්ස විද්ධංසනං. විපල්ලාසස්ස භෙදනන්ති චතුබ්බිධවිපල්ලාසස්ස භෙදනං. තණ්හාසල්ලස්ස අබ්බුහනන්ති තණ්හාකණ්ටකස්ස ලුඤ්චනං. අභිසඞ්ඛාරස්ස වූපසමන්ති පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරස්ස නිබ්බාපනං. භාරස්ස නික්ඛෙපනන්ති පඤ්චක්ඛන්ධභාරස්ස ඨපනං. සංසාරවට්ටස්ස උපච්ඡෙදනන්ති සංසාරපවත්තස්ස ඡෙදනං. සන්තාපස්ස නිබ්බාපනන්ති කිලෙසසන්තාපස්ස නිබ්බුති. පරිළාහස්ස පටිපස්සද්ධින්ති කිලෙසදරථස්ස සන්නිසීදනං. දෙවදෙවොති දෙවානං අතිදෙවො.

අථ භගවා යස්මා යථා පස්සන්තො කිලෙසෙ උපරුන්ධති, තථා දිස්වා තථා පවත්තදස්සනො හුත්වා පරිනිබ්බාති, තස්මා තමත්ථං ආවිකරොන්තො නානප්පකාරෙන තං දෙවපරිසං කිලෙසප්පහානෙ නියොජෙන්තො “මූලං පපඤ්චසඞ්ඛායා”ති ආරභිත්වා පඤ්ච ගාථා අභාසි.

තත්ථ ආදිගාථාය තාව සඞ්ඛෙපත්ථො – පපඤ්චසඞ්ඛාති පපඤ්චාති සඞ්ඛාතත්තා පපඤ්චා එව පපඤ්චසඞ්ඛා. තස්සා අවිජ්ජාදයො කිලෙසා මූලං, තං පපඤ්චසඞ්ඛාය මූලං අස්මීති පවත්තමානඤ්ච සබ්බං මන්තාය උපරුන්ධෙ. යා කාචි අජ්ඣත්තං තණ්හා උප්පජ්ජෙය්යුං. තාසං විනයාය පහානාය සදා සතො සික්ඛෙ උපට්ඨිතස්සති හුත්වා සික්ඛෙය්යාති.

අජ්ඣත්තසමුට්ඨානා වාති චිත්තෙ උප්පන්නා වා. පුරෙභත්තන්ති දිවාභත්තතො පුරෙකාලං. අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං, අත්ථතො පන භුම්මමෙව පුරෙභත්තෙති, එස නයො පච්ඡාභත්තාදීසු. පච්ඡාභත්තන්ති දිවාභත්තතො පච්ඡාකාලං. පුරිමං යාමන්ති රත්තියා පඨමකොට්ඨාසං. මජ්ඣිමං යාමන්ති රත්තියා දුතියකොට්ඨාසං. පච්ඡිමං යාමන්ති රත්තියා තතියකොට්ඨාසං. කාළෙති කාළපක්ඛෙ. ජුණ්හෙති සුක්කපක්ඛෙ. වස්සෙති චත්තාරො වස්සානමාසෙ. හෙමන්තෙති චත්තාරො හෙමන්තමාසෙ. ගිම්හෙති චත්තාරො ගිම්හානමාසෙ. පුරිමෙ වයොඛන්ධෙති පඨමෙ වයොකොට්ඨාසෙ, පඨමවයෙති අත්ථො. තීසු ච වයෙසු වස්සසතායුකස්ස පුරිසස්ස එකෙකස්මිං වයෙ චතුමාසාධිකානි තෙත්තිංස වස්සානි හොන්ති.