දසමෙ පුරාභෙදසුත්තනිද්දෙසෙ කථංදස්සීති ඉමස්ස සුත්තස්ස ඉතො පරෙසඤ්ච පඤ්චන්නං කලහවිවාදචූළබ්යූහමහාබ්යූහතුවටකඅත්තදණ්ඩසුත්තානං සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තවණ්ණනායං (සු· නි· අට්ඨ· 2.362 ආදයො) වුත්තනයෙනෙව සාමඤ්ඤතො උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. විසෙසතො පන යථෙව තස්මිං මහාසමයෙ රාගචරිතදෙවතානං සප්පායවසෙන ධම්මං දෙසෙතුං නිම්මිතබුද්ධෙන අත්තානං පුච්ඡාපෙත්වා සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තන්ත- (සු· නි· 361 ආදයො) මභාසි, එවං තස්මිංයෙව මහාසමයෙ “කිං නු ඛො පුරා සරීරභෙදා කත්තබ්බ”න්ති උප්පන්නචිත්තානං දෙවතානං චිත්තං ඤත්වා තාසං අනුග්ගහත්ථං අඩ්ඪතෙළසභික්ඛුසතපරිවාරං නිම්මිතබුද්ධං ආකාසෙන ආනෙත්වා තෙන අත්තානං පුච්ඡාපෙත්වා ඉමං සුත්තමභාසි.

කථං? බුද්ධා නාම මහන්තා එතෙ සත්තවිසෙසා, යං සදෙවකස්ස ලොකස්ස දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා න කිඤ්චි කත්ථචි නීලාදිවසෙන විභත්තරූපාරම්මණෙසු විභත්තරූපාරම්මණං වා, භෙරිසද්දාදිවසෙන විභත්තසද්දාරම්මණාදීසු සද්දාදිආරම්මණං වා අත්ථි, යං එතෙසං ඤාණමුඛෙ ආපාථං නාගච්ඡති. යථාහ – “යං, භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි තමහං අබ්භඤ්ඤාසි”න්ති (අ· නි· 4.24). එවං සබ්බත්ථ අප්පටිහතඤාණො භගවා සබ්බාපි තා දෙවතා භබ්බාභබ්බවසෙන ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අකාසි. “කම්මාවරණෙන වා සමන්නාගතා”තිආදිනා (පු· ප· 12) හි නයෙන වුත්තා සත්තා අභබ්බා නාම. තෙ එකවිහාරෙ වසන්තෙපි බුද්ධා න ඔලොකෙන්ති. විපරීතා පන භබ්බා නාම. තෙ දූරෙ වසන්තෙපි ගන්ත්වා සඞ්ගණ්හන්ති. තස්මිං දෙවතාසන්නිපාතෙ යෙ අභබ්බා, තෙ පහාය භබ්බෙ පරිග්ගහෙසි. පරිග්ගහෙත්වා “එත්තකා එත්ථ රාගචරිතා, එත්තකා දොසාදිචරිතා”ති චරියවසෙන ඡ කොට්ඨාසෙ අකාසි. අථ නෙසං සප්පායධම්මදෙසනං උපධාරෙන්තො “රාගචරිතානං දෙවානං සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තං (සු· නි· 361 ආදයො) කථෙස්සාමි, දොසචරිතානං කලහවිවාදසුත්තං (සු· නි· 868 ආදයො), මොහචරිතානං මහාබ්යූහසුත්තං (සු· නි· 901 ආදයො), විතක්කචරිතානං චූළබ්යූහසුත්තං (සු· නි· 884 ආදයො), සද්ධාචරිතානං තුවටකසුත්තං (සු· නි· 921 ආදයො), බුද්ධිචරිතානං පුරාභෙදසුත්තං (සු· නි· 854 ආදයො) කථෙස්සාමී”ති දෙසනං වවත්ථාපෙත්වා පුන තං පරිසං මනසාකාසි “අත්තජ්ඣාසයෙන නු ඛො ජානෙය්ය, පරජ්ඣාසයෙන, අට්ඨුප්පත්තිකෙන, පුච්ඡාවසෙනා”ති. තතො “පුච්ඡාවසෙන ජානෙය්යා”ති ඤත්වා “අත්ථි නු ඛො කොචි දෙවතානං අජ්ඣාසයං ගහෙත්වා චරියවසෙන පඤ්හං පුච්ඡිතුං සමත්ථො”ති “තෙසු පඤ්චසතෙසු භික්ඛූසු එකොපි න සක්කොතී”ති අද්දස. තතො අසීතිමහාසාවකෙ, ද්වෙ අග්ගසාවකෙ ච සමන්නාහරිත්වා “තෙපි න සක්කොන්තී”ති දිස්වා චින්තෙසි – “සචෙ පච්චෙකබුද්ධො භවෙය්ය, සක්කුණෙය්ය නු ඛො”ති. “සොපි න සක්කුණෙය්යො”ති ඤත්වා “සක්කසුයාමාදීසු කොචි සක්කුණෙය්යා”ති සමන්නාහරි. සචෙ හි තෙසු කොචි සක්කුණෙය්ය, තං පුච්ඡාපෙත්වා අත්තනා විස්සජ්ජෙය්ය. න පන තෙසුපි කොචි සක්කොති. අථස්ස එතදහොසි – “මාදිසො බුද්ධොයෙව සක්කුණෙය්ය, අත්ථි පන කත්ථචි අඤ්ඤො බුද්ධො”ති අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තඤාණං පත්ථරිත්වා ලොකං ඔලොකෙන්තො න අඤ්ඤං බුද්ධං අද්දස. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, ඉදානි අත්තනා සමං න පස්සෙය්ය, යො ජාතදිවසෙපි බ්රහ්මජාලවණ්ණනායං (දී· නි· අට්ඨ· 1.7) වුත්තනයෙන අත්තනා සමං අපස්සන්තො “අග්ගොහමස්මි ලොකස්සා”ති (දී· නි· 2.31) අප්පටිවත්තියං සීහනාදං නදි. එවං අඤ්ඤං අත්තනා සමං අපස්සිත්වා චින්තෙසි “සචෙ අහං පුච්ඡිත්වා අහමෙව විස්සජ්ජෙය්යං, එවං තා දෙවතා න සක්ඛිස්සන්ති පටිවිජ්ඣිතුං. අඤ්ඤස්මිං පන බුද්ධෙයෙව පුච්ඡන්තෙ මයි ච විස්සජ්ජන්තෙ අච්ඡෙරකං භවිස්සති, සක්ඛිස්සන්ති ච දෙවතා පටිවිජ්ඣිතුං, තස්මා නිම්මිතබුද්ධං මාපෙස්සාමී”ති අභිඤ්ඤාපාදකං ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය “පත්තචීවරග්ගහණං ආලොකිතං විලොකිතං සමිඤ්ජිතං පසාරිතඤ්ච මම සදිසංයෙව හොතූ”ති කාමාවචරචිත්තෙහි පරිකම්මං කත්වා “පාචීනයුගන්ධරපරික්ඛෙපතො උල්ලඞ්ඝයමානං චන්දමණ්ඩලං භින්දිත්වා නික්ඛමන්තො විය ආගච්ඡතූ”ති රූපාවචරචිත්තෙන අධිට්ඨාසි. දෙවසඞ්ඝො තං දිස්වා “අඤ්ඤොපි නු ඛො භො, චන්දො උග්ගතො”ති ආහ. අථ චන්දං ඔහාය ආසන්නතරෙ ජාතෙ “න චන්දො, සූරියො උග්ගතො”ති. පුන ආසන්නතරෙ ජාතෙ “න සූරියො, දෙවවිමානං එත”න්ති. පුන ආසන්නතරෙ ජාතෙ “න දෙවවිමානං, දෙවපුත්තො එසො”ති. පුන ආසන්නතරෙ ජාතෙ “න දෙවපුත්තො, මහාබ්රහ්මා එසො”ති. පුන ආසන්නතරෙ ජාතෙ “න මහාබ්රහ්මා, අපරොපි භො බුද්ධො ආගතො”ති ආහ.

තත්ථ පුථුජ්ජනදෙවතා චින්තයිංසු – “එකබුද්ධස්ස තාව අයං දෙවතාසන්නිපාතො. ද්වින්නං කීවමහන්තො භවිස්සතී”ති. අරියදෙවතා චින්තයිංසු – “එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ බුද්ධා නාම නත්ථි, අද්ධා භගවා අත්තනා සදිසං අඤ්ඤං එකං බුද්ධං නිම්මිනී”ති. අථස්ස දෙවසඞ්ඝස්ස පස්සන්තස්සෙව නිම්මිතබුද්ධො ආගන්ත්වා දසබලං අවන්දිත්වාව සම්මුඛට්ඨානෙ සමසමං කත්වා මාපිතෙ ආසනෙ නිසීදි. භගවතො බාත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි, නිම්මිතස්සාපි, භගවතො සරීරා ඡබ්බණ්ණරස්මියො නික්ඛමන්ති, නිම්මිතස්සාපි, භගවතො සරීරරස්මියො නිම්මිතසරීරෙ පටිහඤ්ඤන්ති, නිම්මිතස්ස රස්මියො භගවතො කායෙ පටිහඤ්ඤන්ති. තා ද්වින්නම්පි බුද්ධානං සරීරතො උග්ගම්ම භවග්ගං ආහච්ච තතො තතො පටිනිවත්තිත්වා දෙවතානං මත්ථකමත්ථකපරියන්තෙන ඔතරිත්වා චක්කවාළමුඛවට්ටියං පතිට්ඨහිංසු. සකලචක්කවාළගබ්භං සුවණ්ණමයවඞ්කගොපානසිවිනද්ධමිව චෙතියඝරං විරොචිත්ථ. දසසහස්සචක්කවාළදෙවතා එකචක්කවාළෙ රාසිභූතා ද්වින්නං බුද්ධානං රස්මිඅබ්භන්තරං පවිසිත්වා අට්ඨංසු. නිම්මිතො නිසීදන්තොයෙව “කථංදස්සී කථංසීලො, උපසන්තොති වුච්චතී”තිආදිනා නයෙන අධිපඤ්ඤාදිකං පුච්ඡන්තො ගාථමාහ.

තත්ථ පුච්ඡාය තාව සො නිම්මිතො කථංදස්සීති අධිපඤ්ඤං, කථංසීලොති අධිසීලං, උපසන්තොති අධිචිත්තං පුච්ඡති. සෙසං පාකටමෙව.

නිම්මිතබුද්ධාදිවිභාවනත්ථං පෙටකෙ –

තත්ථ පඨමගාථා නිම්මිතබුද්ධං සන්ධාය, දුතියගාථා පච්ඡිමභවිකබොධිසත්තං සන්ධාය, තතියගාථා අරහත්තඵලට්ඨං සන්ධාය, චතුත්ථගාථා අරූපෙ නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණමනොද්වාරපුරෙචාරිකචිත්තසමඞ්ගිං සන්ධාය වුත්තාති ඤාතබ්බා. කීදිසෙන දස්සනෙනාති කීදිසවසෙන දස්සනෙන. කිංසණ්ඨිතෙනාති කිංසරික්ඛෙන. කිංපකාරෙනාති කිංවිධෙන. කිංපටිභාගෙනාති කිංආකාරෙන.