එවං ඉමිනාපි පඤ්හබ්යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති “ඡ නාම කි”න්ති? ථෙරො ඡඉති පච්චනුභාසිත්වා ‘අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානී’ති විස්සජ්ජෙති. තත්ථ ඡඉති ගණනපරිච්ඡෙදො, අජ්ඣත්තෙ නියුත්තානි, අත්තානං වා අධිකත්වා පවත්තානි අජ්ඣත්තිකානි. ආයතනතො, ආයස්ස වා තනනතො, ආයතස්ස වා සංසාරදුක්ඛස්ස නයනතො ආයතනානි, චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායමනානමෙතං අධිවචනං. පුබ්බනයෙන චෙත්ථ “ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානී”ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං ඡන්නමභාවතො. යථාහ –

“ඡසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු ඡසු? ඡසු අජ්ඣත්තිකෙසු ආයතනෙසු. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, ඡසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘ඡ පඤ්හා ඡ උද්දෙසා ඡ වෙය්යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත”න්ති (අ· නි· 10.27).

එත්ථ ච ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, “සුඤ්ඤො ගාමොති ඛො, භික්ඛවෙ, ඡන්නෙතං අජ්ඣත්තිකානං ආයතනානං අධිවචන”න්ති (සං· නි· 4.238) වචනතො සුඤ්ඤතො පුබ්බුළකමරීචිකාදීනි විය අචිරට්ඨිතිකතො තුච්ඡතො වඤ්චනතො ච සමනුපස්සං නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තං කත්වා මච්චුරාජස්ස අදස්සනං උපෙති. යථාහ –

ඉමිනාපි පඤ්හබ්යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති සත්ත නාම කින්ති? ථෙරො කිඤ්චාපි මහාපඤ්හබ්යාකරණෙ සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා, අපිච ඛො පන යෙසු ධම්මෙසු සුභාවිතචිත්තො භික්ඛු දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, තෙ දස්සෙන්තො “සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා”ති විස්සජ්ජෙති. අයම්පි චත්ථො භගවතා අනුමතො එව. යථාහ –

“පණ්ඩිතා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී, මහාපඤ්ඤා ගහපතයො කජඞ්ගලිකා භික්ඛුනී, මඤ්චෙපි තුම්හෙ ගහපතයො උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පටිපුච්ඡෙය්යාථ, අහම්පි චෙතං එවමෙව බ්යාකරෙය්යං, යථා තං කජඞ්ගලිකාය භික්ඛුනියා බ්යාකත”න්ති (අ· නි· 10.28).

තාය ච එවං බ්යාකතං –

“සත්තසු, ආවුසො, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු සත්තසු? සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු. ඉමෙසු ඛො, ආවුසො, සත්තසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා සුභාවිතචිත්තො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘සත්ත පඤ්හා සත්ත උද්දෙසා සත්ත වෙය්යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං භගවතා, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත”න්ති (අ· නි· 10.28).

එවමයමත්ථො භගවතා අනුමතො එවාති වෙදිතබ්බො.

තත්ථ සත්තාති ඌනාධිකනිවාරණගණනපරිච්ඡෙදො. බොජ්ඣඞ්ගාති සතිආදීනං ධම්මානමෙතං අධිවචනං. තත්රායං පදත්ථො – එතාය ලොකියලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදි- අනෙකුපද්දවප්පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිප්පස්සද්ධිසමාධුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධි, කිලෙසසන්තානනිද්දාය උට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – “සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො”ති. යථාවුත්තප්පකාරාය වා එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකොපි බොධි. ඉති තස්සා ධම්මසාමග්ගිසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගභූතත්තා බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානි විය, තස්ස වා බොධීති ලද්ධවොහාරස්ස අරියසාවකස්ස අඞ්ගභූතත්තාපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය.

අපිච “බොජ්ඣඞ්ගාති කෙනට්ඨෙන බොජ්ඣඞ්ගා? බොධාය සංවත්තන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, අනුබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, පටිබුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා, සම්බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගා”ති (පටි· ම· 2.17) ඉමිනාපි පටිසම්භිදායං වුත්තෙන විධිනා බොජ්ඣඞ්ගානං බොජ්ඣඞ්ගට්ඨො වෙදිතබ්බො. එවමිමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තො බහුලීකරොන්තො න චිරස්සෙව එකන්තනිබ්බිදාදිගුණපටිලාභී හොති, තෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොතීති වුච්චති. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා –