ඉදානි තෙසං අත්ථවණ්ණනා හොති – එකං නාම කින්ති භගවා යස්මිං එකධම්මස්මිං භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, යස්මිං චායමායස්මා නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තමකාසි, තං ධම්මං සන්ධාය පඤ්හං පුච්ඡති. “සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා”ති ථෙරො පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. “කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරතී”ති (සං· නි· 5.8) එවමාදීනි චෙත්ථ සුත්තානි එවං විස්සජ්ජනයුත්තිසම්භවෙ සාධකානි. එත්ථ යෙනාහාරෙන සබ්බෙ සත්තා “ආහාරට්ඨිතිකා”ති වුච්චන්ති, සො ආහාරො තං වා නෙසං ආහාරට්ඨිතිකත්තං “එකං නාම කි”න්ති පුට්ඨෙන ථෙරෙන නිද්දිට්ඨන්ති වෙදිතබ්බං. තඤ්හි භගවතා ඉධ එකන්ති අධිප්පෙතං, න තු සාසනෙ ලොකෙ වා අඤ්ඤං එකං නාම නත්ථීති ඤාපෙතුං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

“එකධම්මෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො සම්මා විරජ්ජමානො සම්මා විමුච්චමානො සම්මා පරියන්තදස්සාවී සම්මත්තං අභිසමෙච්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමස්මිං එකධම්මෙ? සබ්බෙ සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා. ඉමස්මිං ඛො, භික්ඛවෙ, එකධම්මෙ භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘එකො පඤ්හො එකො උද්දෙසො එකං වෙය්යාකරණ’න්ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත”න්ති (අ· නි· 10.27).

ආහාරට්ඨිතිකාති චෙත්ථ යථා “අත්ථි, භික්ඛවෙ, සුභනිමිත්තං. තත්ථ අයොනිසො මනසිකාරබහුලීකාරො, අයමාහාරො අනුප්පන්නස්ස වා කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදායා”ති එවමාදීසු (සං· නි· 5.232) පච්චයො ආහාරොති වුච්චති, එවං පච්චයං ආහාරසද්දෙන ගහෙත්වා පච්චයට්ඨිතිකා “ආහාරට්ඨිතිකා”ති වුත්තා. චත්තාරො පන ආහාරෙ සන්ධාය – “ආහාරට්ඨිතිකා”ති වුච්චමානෙ “අසඤ්ඤසත්තා දෙවා අහෙතුකා අනාහාරා අඵස්සකා අවෙදනකා”ති වචනතො (විභ· 1017) “සබ්බෙ”ති වචනමයුත්තං භවෙය්ය.

තත්ථ සියා – එවම්පි වුච්චමානෙ “කතමෙ ධම්මා සපච්චයා? පඤ්චක්ඛන්ධා – රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො”ති (ධ· ස· 1089) වචනතො ඛන්ධානංයෙව පච්චයට්ඨිතිකත්තං යුත්තං, සත්තානන්තු අයුත්තමෙවෙතං වචනං භවෙය්යාති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං. කස්මා ? සත්තෙසු ඛන්ධොපචාරසිද්ධිතො. සත්තෙසු හි ඛන්ධොපචාරො සිද්ධො. කස්මා? ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බතො. කථං? ගෙහෙ ගාමොපචාරො විය. සෙය්යථාපි හි ගෙහානි උපාදාය පඤ්ඤාපෙතබ්බත්තා ගාමස්ස එකස්මිම්පි ද්වීසු තීසුපි වා ගෙහෙසු දඩ්ඪෙසු “ගාමො දඩ්ඪො”ති එවං ගෙහෙ ගාමොපචාරො සිද්ධො, එවමෙව ඛන්ධෙසු පච්චයට්ඨෙන ආහාරට්ඨිතිකෙසු “සත්තා ආහාරට්ඨිතිකා”ති අයං උපචාරො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. පරමත්ථතො ච ඛන්ධෙසු ජායමානෙසු ජීයමානෙසු මීයමානෙසු ච “ඛණෙ ඛණෙ ත්වං භික්ඛු ජායසෙ ච ජීයසෙ ච මීයසෙ චා”ති වදතා භගවතා තෙසු සත්තෙසු ඛන්ධොපචාරො සිද්ධොති දස්සිතො එවාති වෙදිතබ්බො.

යතො යෙන පච්චයාඛ්යෙන ආහාරෙන සබ්බෙ සත්තා තිට්ඨන්ති, සො ආහාරො තං වා නෙසං ආහාරට්ඨිතිකත්තං එකන්ති වෙදිතබ්බං. ආහාරො හි ආහාරට්ඨිතිකත්තං වා අනිච්චතාකාරණතො නිබ්බිදාට්ඨානං හොති. අථ තෙසු සබ්බසත්තසඤ්ඤිතෙසු සඞ්ඛාරෙසු අනිච්චතාදස්සනෙන නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාති. යථාහ –

එත්ථ ච “එකං නාම කි”න්ති ච “කිහා”ති ච දුවිධො පාඨො, තත්ථ සීහළානං කිහාති පාඨො. තෙ හි “කි”න්ති වත්තබ්බෙ “කිහා”ති වදන්ති. කෙචි භණන්ති “හ-ඉති නිපාතො, ථෙරියානම්පි අයමෙව පාඨො”ති උභයථාපි පන එකොව අත්ථො. යථා රුච්චති, තථා පඨිතබ්බං. යථා පන “සුඛෙන ඵුට්ඨො අථ වා දුඛෙන (ධ· ප· 83), දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙතී”ති එවමාදීසු කත්ථචි දුඛන්ති ච කත්ථචි දුක්ඛන්ති ච වුච්චති, එවං කත්ථචි එකන්ති, කත්ථචි එක්කන්ති වුච්චති. ඉධ පන එකං නාමාති අයමෙව පාඨො.

එවං ඉමිනා පඤ්හබ්යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති ද්වෙ නාම කින්ති? ථෙරො ද්වෙති පච්චනුභාසිත්වා “නාමඤ්ච රූපඤ්චා”ති ධම්මාධිට්ඨානාය දෙසනාය විස්සජ්ජෙති. තත්ථ ආරම්මණාභිමුඛං නමනතො, චිත්තස්ස ච නතිහෙතුතො සබ්බම්පි අරූපං “නාම”න්ති වුච්චති. ඉධ පන නිබ්බිදාහෙතුත්තා සාසවධම්මමෙව අධිප්පෙතං රුප්පනට්ඨෙන චත්තාරො ච මහාභූතා, සබ්බඤ්ච තදුපාදාය පවත්තමානං රූපං “රූප”න්ති වුච්චති, තං සබ්බම්පි ඉධාධිප්පෙතං. අධිප්පායවසෙනෙව චෙත්ථ “ද්වෙ නාම නාමඤ්ච රූපඤ්චා”ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං ද්වින්නමභාවතො. යථාහ –

“ද්වීසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. කතමෙසු ද්වීසු? නාමෙ ච රූපෙ ච. ඉමෙසු ඛො, භික්ඛවෙ, ද්වීසු ධම්මෙසු භික්ඛු සම්මා නිබ්බින්දමානො…පෙ… දුක්ඛස්සන්තකරො හොති. ‘ද්වෙ පඤ්හා, ද්වෙ උද්දෙසා, ද්වෙ වෙය්යාකරණානී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත”න්ති (අ· නි· 10.27).

එත්ථ ච නාමරූපමත්තදස්සනෙන අත්තදිට්ඨිං පහාය අනත්තානුපස්සනාමුඛෙනෙව නිබ්බින්දමානො අනුපුබ්බෙන දුක්ඛස්සන්තකරො හොති, පරමත්ථවිසුද්ධිං පාපුණාතීති වෙදිතබ්බො. යථාහ –

ඉදානි ඉමිනාපි පඤ්හබ්යාකරණෙන ආරද්ධචිත්තො සත්ථා පුරිමනයෙනෙව උත්තරිං පඤ්හං පුච්ඡති තීණි නාම කින්ති? ථෙරො තීණීති පච්චනුභාසිත්වා පුන බ්යාකරිතබ්බස්ස අත්ථස්ස ලිඞ්ගානුරූපං සඞ්ඛ්යං දස්සෙන්තො “තිස්සො වෙදනා”ති විස්සජ්ජෙති. අථ වා “යා භගවතා ‘තිස්සො වෙදනා’ති වුත්තා, ඉමාසමත්ථමහං තීණීති පච්චෙමී”ති දස්සෙන්තො ආහාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අනෙකමුඛා හි දෙසනා පටිසම්භිදාපභෙදෙන දෙසනාවිලාසප්පත්තානං. කෙචි පනාහු “තීණීති අධිකපදමිද”න්ති. පුරිමනයෙනෙව චෙත්ථ “තිස්සො වෙදනා”ති වුත්තං, න අඤ්ඤෙසං තිණ්ණමභාවතො. යථාහ –