යො ඉන්ද්රියානන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුරාණදුතියිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිරෙකො කුලපුත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා “න සක්කා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං එකන්තපරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං චරිතුං, නිය්යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සාමී”ති ඝරෙ විභවං පුත්තදාරස්ස නිය්යාදෙත්වා නික්ඛමිත්වා සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථාපිස්ස පබ්බජ්ජං දාපෙසි. තස්ස ආචරියුපජ්ඣායෙහි සද්ධිං පිණ්ඩාය චරතො නවකත්තා චෙව භික්ඛූනං බහුභාවෙන ච කුලඝරෙ වා ආසනසාලාය වා ආසනං න පාපුණාති, සඞ්ඝනවකානං කොටියං පීඨකං වා ඵලකං වා පාපුණාති. ආහාරොපි උළුඞ්කපිට්ඨෙන ඝට්ටිතා භින්නසිත්ථකයාගු වා පූතිසුක්ඛඛජ්ජකං වා ඣාමසුක්ඛකූරො වා පාපුණාති, යාපනපමාණං න හොති. සො අත්තනා ලද්ධං ගහෙත්වා පුරාණදුතියිකාය සන්තිකං ගච්ඡති. අථස්ස සා පත්තං ගහෙත්වා වන්දිත්වා පත්තතො භත්තං නීහරිත්වා සුසම්පාදිතානි යාගුභත්තසූපබ්යඤ්ජනානි දෙති. මහල්ලකො රසතණ්හාය බජ්ඣිත්වා පුරාණදුතියිකං ජහිතුං න සක්කොති. සා චින්තෙසි “බද්ධො නු ඛො, නොති වීමංසිස්සාමි න”න්ති.

අථෙකදිවසං ජනපදමනුස්සං සෙතමත්තිකාය න්හාපෙත්වා ගෙහෙ නිසීදාපෙත්වා අඤ්ඤෙපිස්ස කතිපයෙ පරිවාරමනුස්සෙ ආණාපෙත්වා ථොකථොකං පානභොජනං දාපෙසි. තෙ ඛාදන්තා භුඤ්ජන්තා නිසීදිංසු. ගෙහද්වාරෙ ච චක්කෙසු ගොණෙ බන්ධාපෙත්වා එකං සකටම්පි ඨපාපෙසි, සයං පන පිට්ඨිගබ්භෙ නිසීදිත්වා පූවෙ පචි. මහල්ලකො ආගන්ත්වා ද්වාරෙ අට්ඨාසි. තං දිස්වා එකො මහල්ලකපුරිසො “අය්යෙ, එකො ථෙරො ද්වාරෙ ඨිතො”ති ආහ. “වන්දිත්වා අතිච්ඡාපෙහී”ති. සො “අතිච්ඡථ, භන්තෙ”ති පුනප්පුනං කථෙත්වාපි තං අගච්ඡන්තං දිස්වා “අය්යෙ, ථෙරො න ගච්ඡතී”ති ආහ. සා ආගන්ත්වා සාණිං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකෙත්වා “අම්භො අයං මම දාරකපිතා”ති වත්වා නික්ඛමිත්වා පත්තං ගහෙත්වා ගෙහං පවෙසෙත්වා පරිවිසිත්වා භොජනපරියොසානෙ වන්දිත්වා “භන්තෙ, තුම්හෙ ඉධෙව පරිනිබ්බායථ, මයං එත්තකං කාලං අඤ්ඤං කුලං න ගණ්හිම්හ, අසාමිකෙ පන ඝරෙ ඝරාවාසො න සණ්ඨාති, මයං අඤ්ඤං කුලං ගණ්හාම, දූරං ජනපදං ගච්ඡිස්සාම, තුම්හෙ අප්පමත්තා හොථ, සචෙ මෙ දොසො අත්ථි, ඛමථා”ති ආහ. මහල්ලකස්ස හදයඵාලනකාලො විය අහොසි. අථ නං “අහං තං ජහිතුං න සක්කොමි, මා ගච්ඡ, විබ්භමිස්සාමි, අසුකට්ඨානෙ මෙ සාටකං පෙසෙහි, පත්තචීවරං පටිච්ඡාපෙත්වා ආගච්ඡිස්සාමී”ති ආහ. සා “සාධූ”ති සම්පටිච්ඡි. මහල්ලකො විහාරං ගන්ත්වා ආචරියුපජ්ඣායෙ පත්තචීවරං පටිච්ඡාපෙන්තො “කස්මා, ආවුසො, එවං කරොසී”ති වුත්තො “පුරාණදුතියිකං ජහිතුං න සක්කොමි විබ්භමිස්සාමී”ති ආහ. අථ නං තෙ අනිච්ඡන්තඤ්ඤෙව සත්ථු සන්තිකං නෙත්වා “කිං, භික්ඛවෙ, ඉමං අනිච්ඡන්තඤ්ඤෙව ආනයිත්ථා”ති වුත්තෙ “භන්තෙ, අයං උක්කණ්ඨිත්වා විබ්භමිතුකාමො”ති වදිංසු. අථ නං සත්ථා “සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී”ති පුච්ඡි. “සච්චං, භන්තෙ”ති. “කො තං උක්කණ්ඨාපෙසී”ති? “පුරාණදුතියිකා භන්තෙ”ති වුත්තෙ “භික්ඛු න ඉදානෙව සා ඉත්ථී තුය්හං අනත්ථකාරිකා, පුබ්බෙපි ත්වං තං නිස්සාය චතූහි ඣානෙහි පරිහීනො මහාදුක්ඛං පත්වා මං නිස්සාය තම්හා දුක්ඛා මුච්චිත්වා නට්ඨජ්ඣානං පටිලභී”ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස පුරොහිතං පටිච්ච තස්ස බ්රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. ජාතදිවසෙ චස්ස සකලනගරෙ ආවුධානි පජ්ජලිංසු, තෙනස්ස “ජොතිපාලකුමාරො”ති නාමං කරිංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා රඤ්ඤො සිප්පං දස්සෙත්වා ඉස්සරියං පහාය කඤ්චි අජානාපෙත්වා අග්ගද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සක්කදත්තියෙ කවිට්ඨකඅස්සමෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙසි. තං තත්ථ වසන්තං අනෙකානි ඉසිසතානි පරිවාරෙසුං, මහාසමාගමො අහොසි. සො සරභඞ්ගසත්ථා නාම අහොසි, තස්ස සත්ත අන්තෙවාසිකජෙට්ඨකා අහෙසුං. තෙසු සාලිස්සරො නාම ඉසි කවිට්ඨකඅස්සමා නික්ඛමිත්වා සුරට්ඨජනපදෙ පුරත්ථිමජනපදෙ සාතොදිකාය නාම නදියා තීරෙ අනෙකසහස්සඉසිපරිවාරො වසි. මෙණ්ඩිස්සරො නාම ඉසි පජ්ජොතකපඤ්චාලරඤ්ඤො විජිතෙ කලබ්බචූළකං නාම නිගමං නිස්සාය අනෙකසහස්සඉසිපරිවාරො වසි. පබ්බතො නාම ඉසි එකං අටවිජනපදං නිස්සාය අනෙකසහස්සඉසිපරිවාරො වසි. කාළදෙවිලො නාම ඉසි අවන්තිදක්ඛිණාපථෙ එකග්ඝනසෙලං නිස්සාය අනෙකසහස්සඉසිපරිවාරො වසි. කිසවච්ඡො නාම ඉසි එකකොව දණ්ඩකිරඤ්ඤො කුම්භවතීනගරං නිස්සාය උය්යානෙ වසි. අනුපියතාපසො පන බොධිසත්තස්ස උපට්ඨාකො තස්ස සන්තිකෙ වසි. නාරදො නාම ඉසි කාළදෙවිලස්ස කනිට්ඨො මජ්ඣිමදෙසෙ ආරඤ්ජරගිරිම්හි පබ්බතජාලන්තරෙ එකකොව එකස්මිං ගුහාලෙණෙ වසි.

ආරඤ්ජරගිරිනො නාම අවිදූරෙ එකො ආකිණ්ණමනුස්සො නිගමො අත්ථි, තෙසං අන්තරෙ මහතී නදී අත්ථි, තං නදිං බහූ මනුස්සා ඔතරන්ති. උත්තමරූපධරා වණ්ණදාසියොපි පුරිසෙ පලොභයමානා තස්සා නදියා තීරෙ නිසීදන්ති. නාරදතාපසො තාසු එකං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා ඣානං අන්තරධාපෙත්වා නිරාහාරො පරිසුස්සන්තො කිලෙසවසං ගන්ත්වා සත්තාහං වසිත්වා නිපජ්ජි. අථස්ස භාතා කාළදෙවිලො ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා ලෙණං පාවිසි. නාරදො තං දිස්වා “කස්මා භවං ආගතොසී”ති ආහ. “භවං ‘අකල්ලකො’ති භවන්තං පටිජග්ගිතුං ආගතොම්හී”ති. අථ නං සො “අභූතං කථං කථෙසි, අලිකං තුච්ඡං කථෙසී”ති මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හි. සො “නෙතං පහාතුං වට්ටතී”ති සාලිස්සරං ආනෙසි, මෙණ්ඩිස්සරං ආනෙසි, පබ්බතම්පි ආනෙසි. ඉතරොපි තෙ තයො මුසාවාදෙන නිග්ගණ්හි. කාළදෙවිලො “සරභඞ්ගසත්ථාරං ආනෙස්සාමී”ති ආකාසෙනාගන්ත්වා තං ආනෙසි. සො ආගන්ත්වා තං දිස්වා “ඉන්ද්රියවසං ගතො”ති ඤත්වා “කච්චි නාරද, ඉන්ද්රියානං වසං ගතො”ති පුච්ඡි. ඉතරෙන තං සුත්වාව උට්ඨාය වන්දිත්වා “ආම, ආචරියා”ති වුත්තෙ “නාරද, ඉන්ද්රියවසං ගතා නාම ඉමස්මිං අත්තභාවෙ සුස්සන්තා දුක්ඛං අනුභවිත්වා දුතියෙ අත්තභාවෙ නිරයෙ නිබ්බත්තන්තී”ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –