8. අට්ඨකනිපාතො
1. කච්චානිජාතකවණ්ණනා (417)
ඔදාතවත්ථා සුචි අල්ලකෙසාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං මාතුපොසකං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථියං කුලදාරකො ආචාරසම්පන්නො පිතරි කාලකතෙ මාතුදෙවතො හුත්වා මුඛධොවනදන්තකට්ඨදානන්හාපනපාදධොවනාදිවෙය්යාවච්චකම්මෙන චෙව යාගුභත්තාදීහි ච මාතරං පටිජග්ගි. අථ නං මාතා “තාත, තව අඤ්ඤානිපි ඝරාවාසකිච්චානි අත්ථි, එකං සමජාතිකං කුලකුමාරිකං ගණ්හාහි, සා මං පොසෙස්සති, ත්වම්පි අත්තනො කම්මං කරිස්සසී”ති ආහ. “අම්ම, අහං අත්තනො හිතසුඛං අපච්චාසීසමානො තුම්හෙ උපට්ඨහාමි, කො අඤ්ඤො එවං උපට්ඨහිස්සතී”ති? “කුලවඩ්ඪනකම්මං නාම තාත, කාතුං වට්ටතී”ති. “න මය්හං ඝරාවාසෙන අත්ථො, අහං තුම්හෙ උපට්ඨහිත්වා තුම්හාකං ධූමකාලෙ පබ්බජිස්සාමී”ති. අථස්ස මාතා පුනප්පුනං යාචිත්වාපි මනං අලභමානා තස්ස ඡන්දං අග්ගහෙත්වා සමජාතිකං කුලකුමාරිකං ආනෙසි. සො මාතරං අප්පටික්ඛිපිත්වා තාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි. සාපි “මය්හං සාමිකො මහන්තෙන උස්සාහෙන මාතරං උපට්ඨහති, අහම්පි නං උපට්ඨහිස්සාමි, එවමස්ස පියා භවිස්සාමී”ති චින්තෙත්වා තං සක්කච්චං උපට්ඨහි. සො “අයං මෙ මාතරං සක්කච්චං උපට්ඨහී”ති තතො පට්ඨාය ලද්ධලද්ධානි මධුරඛාදනීයාදීනි තස්සායෙව දෙති. සා අපරභාගෙ චින්තෙසි “අයං ලද්ධලද්ධානි මධුරඛාදනීයාදීනි මය්හඤ්ඤෙව දෙති, අද්ධා මාතරං නීහරිතුකාමො භවිස්සති, නීහරණූපායමස්සා කරිස්සාමී”ති එවං අයොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා එකං දිවසං ආහ – “සාමි, තයි බහි නික්ඛමන්තෙ තව මාතා මං අක්කොසතී”ති. සො තුණ්හී අහොසි.
සා චින්තෙසි – “ඉමං මහල්ලිකං උජ්ඣාපෙත්වා පුත්තස්ස පටිකූලං කාරෙස්සාමී”ති. තතො පට්ඨාය යාගුං දදමානා අච්චුණ්හං වා අතිසීතලං වා අතිලොණං වා අලොණං වා දෙති. “අම්ම, අච්චුණ්හා”ති වා “අතිලොණා”ති වා වුත්තෙ පූරෙත්වා සීතොදකං පක්ඛිපති. පුන “අතිසීතලා , අලොණායෙවා”ති වුත්තෙ “ඉදානෙව ‘අච්චුණ්හා, අතිලොණා’ති වත්වා පුන ‘අතිසීතලා, අලොණා’ති වදසි, කා තං තොසෙතුං සක්ඛිස්සතී”ති මහාසද්දං කරොති. න්හානොදකම්පි අච්චුණ්හං කත්වා පිට්ඨියං ආසිඤ්චති. “අම්ම, පිට්ඨි මෙ දහතී”ති ච වුත්තෙ පුන පූරෙත්වා සීතොදකං පක්ඛිපති. “අතිසීතං, අම්මා”ති වුත්තෙ “ඉදානෙව ‘අච්චුණ්හ’න්ති වත්වා පුන ‘අතිසීත’න්ති වදති, කා එතිස්සා අවමානං සහිතුං සක්ඛිස්සතී”ති පටිවිස්සකානං කථෙසි. “අම්ම, මඤ්චකෙ මෙ බහූ මඞ්ගුලා”ති ච වුත්තා මඤ්චකං නීහරිත්වා තස්ස උපරි අත්තනො මඤ්චකං පොථෙත්වා “පොථිතො මෙ”ති අතිහරිත්වා පඤ්ඤපෙති. මහාඋපාසිකා දිගුණෙහි මඞ්ගුලෙහි ඛජ්ජමානා සබ්බරත්තිං නිසින්නාව වීතිනාමෙත්වා “අම්ම, සබ්බරත්තිං මඞ්ගුලෙහි ඛාදිතාම්හී”ති වදති. ඉතරා “හිය්යො තෙ මඤ්චකො පොථිතො, කා ඉමිස්සා කිච්චං නිත්ථරිතුං සක්කොතී”ති පටිවත්වා “ඉදානි නං පුත්තෙන උජ්ඣාපෙස්සාමී”ති තත්ථ තත්ථ ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදීනි විප්පකිරිත්වා “කා ඉමං සකලගෙහං අසුචිං කරොතී”ති වුත්තෙ “මාතා තෙ එවරූපං කරොති, ‘මා කරී’ති වුච්චමානා කලහං කරොති, අහං එවරූපාය කාළකණ්ණියා සද්ධිං එකගෙහෙ වසිතුං න සක්කොමි, එතං වා ඝරෙ වසාපෙහි, මං වා”ති ආහ.
සො තස්සා වචනං සුත්වා “භද්දෙ, ත්වං තරුණා යත්ථ කත්ථචි ගන්ත්වා ජීවිතුං සක්කා, මාතා පන මෙ ජරාදුබ්බලා, අහමෙවස්සා පටිසරණං, ත්වං නික්ඛමිත්වා අත්තනො කුලගෙහං ගච්ඡාහී”ති ආහ. සා තස්ස වචනං සුත්වා භීතා චින්තෙසි “න සක්කා ඉමං මාතු අන්තරෙ භින්දිතුං, එකංසෙනස්ස මාතා පියා, සචෙ පනාහං කුලඝරං ගමිස්සං, විධවවාසං වසන්තී දුක්ඛිතා භවිස්සාමි, පුරිමනයෙනෙව සස්සුං ආරාධෙත්වා පටිජග්ගිස්සාමී”ති . සා තතො පට්ඨාය පුරිමසදිසමෙව තං පටිජග්ගි. අථෙකදිවසං සො උපොසකො ධම්මස්සවනත්ථාය ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. “කිං, උපාසක, ත්වං පුඤ්ඤකම්මෙසු න පමජ්ජසි, මාතුඋපට්ඨානකම්මං පූරෙසී”ති ච වුත්තො “ආම, භන්තෙ, සා පන මම මාතා මය්හං අරුචියායෙව එකං කුලදාරිකං ආනෙසි, සා ඉදඤ්චිදඤ්ච අනාචාරකම්මං අකාසී”ති සබ්බං සත්ථු ආචික්ඛිත්වා “ඉති භගවා සා ඉත්ථී නෙව මං මාතු අන්තරෙ භින්දිතුං සක්ඛි, ඉදානි නං සක්කච්චං උපට්ඨහතී”ති ආහ. සත්ථා තස්ස කථං සුත්වා “ඉදානි තාව ත්වං උපාසක, තස්සා වචනං න අකාසි, පුබ්බෙ පනෙතිස්සා වචනෙන තව මාතරං නික්කඩ්ඪිත්වා මං නිස්සාය පුන ගෙහං ආනෙත්වා පටිජග්ගී”ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.