දණ්ඩොති අථෙකදිවසං රාජා “පණ්ඩිතං වීමංසිස්සාමා”ති ඛදිරදණ්ඩං ආහරාපෙත්වා තතො විදත්ථිං ගහෙත්වා චුන්දකාරෙ පක්කොසාපෙත්වා සුට්ඨු ලිඛාපෙත්වා පාචීනයවමජ්ඣකගාමං පෙසෙසි “පාචීනයවමජ්ඣකගාමවාසිනො කිර පණ්ඩිතා, ‘ඉමස්ස ඛදිරදණ්ඩස්ස ඉදං අග්ගං, ඉදං මූල’න්ති ජානන්තු, අජානන්තානං සහස්සදණ්ඩො”ති. ගාමවාසිනො සන්නිපතිත්වා ජානිතුං අසක්කොන්තා සෙට්ඨිනො කථයිංසු “කදාචි මහොසධපණ්ඩිතො ජානෙය්ය, පක්කොසාපෙත්වා තං පුච්ඡථා”ති. සෙට්ඨි පණ්ඩිතං කීළාමණ්ඩලා පක්කොසාපෙත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා “තාත, මයං ජානිතුං න සක්කොම, අපි නු ත්වං සක්ඛිස්සසී”ති පුච්ඡි. තං සුත්වා පණ්ඩිතො චින්තෙසි “රඤ්ඤො ඉමස්ස අග්ගෙන වා මූලෙන වා පයොජනං නත්ථි, මම වීමංසනත්ථාය පෙසිතං භවිස්සතී”ති. චින්තෙත්වා ච පන “ආහරථ, තාත, ජානිස්සාමී”ති ආහරාපෙත්වා හත්ථෙන ගහෙත්වාව “ඉදං අග්ගං ඉදං මූල”න්ති ඤත්වාපි මහාජනස්ස හදයග්ගහණත්ථං උදකපාතිං ආහරාපෙත්වා ඛදිරදණ්ඩකස්ස මජ්ඣෙ සුත්තෙන බන්ධිත්වා සුත්තකොටියං ගහෙත්වා ඛදිරදණ්ඩකං උදකපිට්ඨෙ ඨපෙසි. මූලං භාරියතාය පඨමං උදකෙ නිමුජ්ජි. තතො මහාජනං පුච්ඡි “රුක්ඛස්ස නාම මූලං භාරියං හොති, උදාහු අග්ග”න්ති? “මූලං පණ්ඩිතා”ති. තෙන හි ඉමස්ස පඨමං නිමුග්ගං පස්සථ, එතං මූලන්ති ඉමාය සඤ්ඤාය අග්ගඤ්ච මූලඤ්ච ආචික්ඛි. ගාමවාසිනො “ඉදං අග්ගං ඉදං මූල”න්ති රඤ්ඤො පහිණිංසු. රාජා “කො ඉමං ජානාතී”ති පුච්ඡිත්වා “සිරිවඩ්ඪනසෙට්ඨිනො පුත්තො මහොසධපණ්ඩිතො”ති සුත්වා “කිං, සෙනක, ආනෙම පණ්ඩිත”න්ති පුච්ඡි. අධිවාසෙහි, දෙව, අඤ්ඤෙනපි උපායෙන නං වීමංසිස්සාමාති.

සීසන්ති අථෙකදිවසං ඉත්ථියා ච පුරිසස්ස චාති ද්වෙ සීසානි ආහරාපෙත්වා “ඉදං ඉත්ථිසීසං, ඉදං පුරිසසීසන්ති ජානන්තු, අජානන්තානං සහස්සදණ්ඩො”ති පහිණිංසු. ගාමවාසිනො අජානන්තා පණ්ඩිතං පුච්ඡිංසු. සො දිස්වාව අඤ්ඤාසි. කථං ජානාති? පුරිසසීසෙ කිර සිබ්බිනී උජුකාව හොති, ඉත්ථිසීසෙ සිබ්බිනී වඞ්කා හොති, පරිවත්තිත්වා ගච්ඡති. සො ඉමිනා අභිඤ්ඤාණෙන “ඉදං ඉත්ථියා සීසං, ඉදං පුරිසස්ස සීස”න්ති ආචික්ඛි. ගාමවාසිනොපි රඤ්ඤො පහිණිංසු. සෙසං පුරිමසදිසමෙව.

අහීති අථෙකදිවසං සප්පඤ්ච සප්පිනිඤ්ච ආහරාපෙත්වා “අයං සප්පො, අයං සප්පිනීති ජානන්තු, අජානන්තානං සහස්සදණ්ඩො”ති වත්වා ගාමවාසීනං පෙසෙසුං. ගාමවාසිනො අජානන්තා පණ්ඩිතං පුච්ඡිංසු. සො දිස්වාව ජානාති. සප්පස්ස හි නඞ්ගුට්ඨං ථූලං හොති, සප්පිනියා තනුකං හොති, සප්පස්ස සීසං පුථුලං හොති, සප්පිනියා තනුකං හොති, සප්පස්ස අක්ඛීනි මහන්තානි, සප්පිනියා ඛුද්දකානි, සප්පස්ස සොවත්තිකො පරාබද්ධො හොති, සප්පිනියා විච්ඡින්නකො. සො ඉමෙහි අභිඤ්ඤාණෙහි “අයං සප්පො, අයං සප්පිනී”ති ආචික්ඛි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

කුක්කුටොති අථෙකදිවසං “පාචීනයවමජ්ඣකගාමවාසිනො අම්හාකං සබ්බසෙතං පාදවිසාණං සීසකකුධං තයො කාලෙ අනතික්කමිත්වා නදන්තං උසභං පෙසෙන්තු, නො චෙ පෙසෙන්ති, සහස්සදණ්ඩො”ති පහිණිංසු. තෙ අජානන්තා පණ්ඩිතං පුච්ඡිංසු. සො ආහ – “රාජා වො සබ්බසෙතං කුක්කුටං ආහරාපෙසි, සො හි පාදනඛසිඛතාය පාදවිසාණො නාම, සීසචූළතාය සීසකකුධො නාම, තික්ඛත්තුං වස්සනතො තයො කාලෙ අනතික්කමිත්වා නදති නාම, තස්මා එවරූපං කුක්කුළං පෙසෙථා”ති ආහ. තෙ පෙසයිංසු.

මණීති සක්කෙන කුසරඤ්ඤො දින්නො මණික්ඛන්ධො අට්ඨසු ඨානෙසු වඞ්කො හොති. තස්ස පුරාණසුත්තං ඡින්නං, කොචි පුරාණසුත්තං නීහරිත්වා නවසුත්තං පවෙසෙතුං න සක්කොති, තස්මා එකදිවසං “ඉමස්මා මණික්ඛන්ධා පුරාණසුත්තං නීහරිත්වා නවසුත්තං පවෙසෙන්තූ”ති පෙසයිංසු. ගාමවාසිනො පුරාණසුත්තං නීහරිත්වා නවසුත්තං පවෙසෙතුං අසක්කොන්තා පණ්ඩිතස්ස ආචික්ඛිංසු. සො “මා චින්තයිත්ථ, මධුං ආහරථා”ති ආහරාපෙත්වා මණිනො ද්වීසු පස්සෙසු මධුනා ඡිද්දං මක්ඛෙත්වා කම්බලසුත්තං වට්ටෙත්වා කොටියං මධුනා මක්ඛෙත්වා ථොකං ඡිද්දෙ පවෙසෙත්වා කිපිල්ලිකානං නික්ඛමනට්ඨානෙ ඨපෙසි. කිපිල්ලිකා මධුගන්ධෙන නික්ඛමිත්වා මණිම්හි පුරාණසුත්තං ඛාදමානා ගන්ත්වා කම්බලසුත්තකොටියං ඩංසිත්වා කඩ්ඪන්තා එකෙන පස්සෙන නීහරිංසු. පණ්ඩිතො පවෙසිතභාවං ඤත්වා “රඤ්ඤො දෙථා”ති ගාමවාසීනං අදාසි. තෙ රඤ්ඤො පෙසයිංසු. සො පවෙසිතඋපායං සුත්වා තුස්සි.

විජායනන්ති අථෙකදිවසං රඤ්ඤො මඞ්ගලඋසභං බහූ මාසෙ ඛාදාපෙත්වා මහොදරං කත්වා විසාණානි ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා හලිද්දියා න්හාපෙත්වා ගාමවාසීනං පහිණිංසු “තුම්හෙ කිර පණ්ඩිතා, අයඤ්ච රඤ්ඤො මඞ්ගලඋසභො පතිට්ඨිතගබ්භො, එතං විජායාපෙත්වා සවච්ඡකං පෙසෙථ, අපෙසෙන්තානං සහස්සදණ්ඩො”ති. ගාමවාසිනො “න සක්කා ඉදං කාතුං, කිං නු ඛො කරිස්සාමා”ති පණ්ඩිතං පුච්ඡිංසු. සො “ඉමිනා එකෙන පඤ්හපටිභාගෙන භවිතබ්බ”න්ති චින්තෙත්වා “සක්ඛිස්සථ පනෙකං රඤ්ඤා සද්ධිං කථනසමත්ථං විසාරදං පුරිසං ලද්ධු”න්ති පුච්ඡි. “න ගරු එතං, පණ්ඩිතා”ති. “තෙන හි නං පක්කොසථා”ති. තෙ පක්කොසිංසු. අථ නං මහාසත්තො “එහි, භො පුරිස, ත්වං තව කෙසෙ පිට්ඨියං විකිරිත්වා නානප්පකාරං බලවපරිදෙවං පරිදෙවන්තො රාජද්වාරං ගච්ඡ, අඤ්ඤෙහි පුච්ඡිතොපි කිඤ්චි අවත්වාව පරිදෙව, රඤ්ඤා පන පක්කොසාපෙත්වා පරිදෙවකාරණං පුච්ඡිතොව සමානො ‘පිතා මෙ දෙව විජායිතුං න සක්කොති, අජ්ජ සත්තමො දිවසො, පටිසරණං මෙ හොහි, විජායනුපායමස්ස කරොහී’ති වත්වා රඤ්ඤා ‘කිං විලපසි අට්ඨානමෙතං, පුරිසා නාම විජායන්තා නත්ථී’ති වුත්තෙ ‘සචෙ දෙව, එවං නත්ථි, අථ කස්මා පාචීනයවමජ්ඣකගාමවාසිනො කථං මඞ්ගලඋසභං විජායාපෙස්සන්තී’ති වදෙය්යාසී”ති ආහ. සො “සාධූ”ති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකාසි. රාජා “කෙනිදං පඤ්හපටිභාගං චින්තිත”න්ති පුච්ඡිත්වා “මහොසධපණ්ඩිතෙනා”ති සුත්වා තුස්සි.