අථස්ස ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා බොධිසත්තස්ස ධම්මදෙසනං අස්සුණන්තී “කිං නු ඛො කාරණ”න්ති ආවජ්ජමානා තං කාරණං ඤත්වා “පණ්ඩිතස්ස ආනයනකාරණං කරිස්සාමී”ති චින්තෙත්වා රත්තිභාගෙ ඡත්තපිණ්ඩිකං විවරිත්වා රාජානං චතුක්කනිපාතෙ දෙවතාය පුච්ඡිතපඤ්හෙ ආගතෙ “හන්ති හත්ථෙහි පාදෙහී”තිආදිකෙ චත්තාරො පඤ්හෙ පුච්ඡි. රාජා අජානන්තො “අහං න ජානාමි, අඤ්ඤෙ පණ්ඩිතෙ පුච්ඡිස්සාමී”ති එකදිවසං ඔකාසං යාචිත්වා පුනදිවසෙ “ආගච්ඡන්තූ”ති චතුන්නං පණ්ඩිතානං සාසනං පෙසෙසි. තෙහි “මයං ඛුරමුණ්ඩා වීථිං ඔතරන්තා ලජ්ජාමා”ති වුත්තෙ රාජා චත්තාරො නාළිපට්ටෙ පෙසෙසි “ඉමෙ සීසෙසු කත්වා ආගච්ඡන්තූ”ති. තදා කිර තෙ නාළිපට්ටා උප්පන්නා. තෙ ආගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිංසු. අථ රාජා “සෙනක, අජ්ජ රත්තිභාගෙ ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා මං චත්තාරො පඤ්හෙ පුච්ඡි, අහං පන අජානන්තො ‘පණ්ඩිතෙ පුච්ඡිස්සාමී’ති අවචං, කථෙහි මෙ තෙ පඤ්හෙ”ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

සෙනකො අජානන්තො “කිං හන්ති, කථං හන්තී”ති තං තං විලපිත්වා නෙව අන්තං පස්සි, න කොටිං පස්සි. සෙසාපි අප්පටිභානා අහෙසුං. අථ රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා පුන රත්තිභාගෙ දෙවතාය “පඤ්හො තෙ ඤාතො”ති පුට්ඨො “මයා චත්තාරො පණ්ඩිතා පුට්ඨා, තෙපි න ජානිංසූ”ති ආහ. දෙවතා “කිං තෙ ජානිස්සන්ති, ඨපෙත්වා මහොසධපණ්ඩිතං අඤ්ඤො කොචි එතෙ පඤ්හෙ කථෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. සචෙ තං පක්කොසාපෙත්වා එතෙ පඤ්හෙ න කථාපෙස්සසි, ඉමිනා තෙ ජලිතෙන අයකූටෙන සීසං භින්දිස්සාමී”ති රාජානං තජ්ජෙත්වා “මහාරාජ, අග්ගිනා අත්ථෙ සති ඛජ්ජොපනකං ධමිතුං න වට්ටති, ඛීරෙන අත්ථෙ සති විසාණං දුහිතුං න වට්ටතී”ති වත්වා ඉමං පඤ්චකනිපාතෙ ඛජ්ජොපනකපඤ්හං උදාහරි –

තත්ථ සන්තම්හි පජ්ජොතෙති අග්ගිම්හි සන්තෙ. චරන්ති චරන්තො. අද්දක්ඛීති පස්සි, දිස්වා ච පන වණ්ණසාමඤ්ඤතාය ඛජ්ජොපනකං “ජාතවෙදො අයං භවිස්සතී”ති අමඤ්ඤිත්ථ. ස්වස්සාති සො අස්ස ඛජ්ජොපනකස්ස උපරි සුඛුමානි ගොමයචුණ්ණානි චෙව තිණානි ච. අභිමත්ථන්ති හත්ථෙහි ඝංසිත්වා ආකිරන්තො ජණ්ණුකෙහි භූමියං පතිට්ඨාය මුඛෙන ධමන්තො ජාලෙස්සාමි නන්ති විපරීතාය සඤ්ඤාය වායමන්තොපි ජාලෙතුං නාසක්ඛි. මිගොති මිගසදිසො අන්ධබාලො එවං අනුපායෙන පරියෙසන්තො අත්ථං න ලභති. යත්ථාති යස්මිං විසාණෙ ඛීරමෙව නත්ථි, තතො ගාවිං දුහන්තො විය ච අත්ථං න වින්දති. සෙනාමොක්ඛපලාභෙනාති සෙනාමොක්ඛානං අමච්චානං ලාභෙන. වල්ලභානන්ති පියමනාපානං විස්සාසිකානං අමච්චානං නයෙන ච. වසුන්ධරන්ති වසුසඞ්ඛාතානං රතනානං ධාරණතො වසුන්ධරන්ති ලද්ධනාමං ජගතිං ජගතිපාලා රාජානො ආවසන්ති.

න තෙ තයා සදිසා හුත්වා අග්ගිම්හි විජ්ජමානෙයෙව ඛජ්ජොපනකං ධමන්ති. මහාරාජ, ත්වං පන අග්ගිම්හි සති ඛජ්ජොපනකං ධමන්තො විය, තුලං ඡඩ්ඩෙත්වා හත්ථෙන තුලයන්තො විය, ඛීරෙන අත්ථෙ ජාතෙ විසාණතො දුහන්තො විය ච, සෙනකාදයො පුච්ඡසි, එතෙ කිං ජානන්ති. ඛජ්ජොපනකසදිසා හෙතෙ. අග්ගික්ඛන්ධසදිසො මහොසධො පඤ්ඤාය ජලති, තං පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡ. ඉමෙ තෙ පඤ්හෙ අජානන්තස්ස ජීවිතං නත්ථීති රාජානං තජ්ජෙත්වා අන්තරධායි.

අථ රාජා මරණභයතජ්ජිතො පුනදිවසෙ චත්තාරො අමච්චෙ පක්කොසාපෙත්වා “තාතා, තුම්හෙ චත්තාරො චතූසු රථෙසු ඨත්වා චතූහි නගරද්වාරෙහි නික්ඛමිත්වා යත්ථ මම පුත්තං මහොසධපණ්ඩිතං පස්සථ, තත්ථෙවස්ස සක්කාරං කත්වා ඛිප්පං ආනෙථා”ති ආණාපෙසි. තෙපි චත්තාරො එකෙකෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිංසු. තෙසු තයො ජනා පණ්ඩිතං න පස්සිංසු. දක්ඛිණද්වාරෙන නික්ඛන්තො පන දක්ඛිණයවමජ්ඣකගාමෙ මහාසත්තං මත්තිකං ආහරිත්වා ආචරියස්ස චක්කං වට්ටෙත්වා මත්තිකාමක්ඛිතසරීරං පලාලපිට්ඨකෙ නිසීදිත්වා මුට්ඨිං මුට්ඨිං කත්වා අප්පසූපං යවභත්තං භුඤ්ජමානං පස්සි. කස්මා පනෙස එතං කම්මං අකාසීති? රාජා කිර “නිස්සංසයං පණ්ඩිතො රජ්ජං ගණ්හිස්සතී”ති ආසඞ්කති. “සො ‘කුම්භකාරකම්මෙන ජීවතී’ති සුත්වා නිරාසඞ්කො භවිස්සතී”ති චින්තෙත්වා එවමකාසීති. සො අමච්චං දිස්වා අත්තනො සන්තිකං ආගතභාවං ඤත්වා “අජ්ජ මය්හං යසො පුන පාකතිකො භවිස්සති, අමරාදෙවියා සම්පාදිතං නානග්ගරසභොජනමෙව භුඤ්ජිස්සාමී”ති චින්තෙත්වා ගහිතං යවභත්තපිණ්ඩං ඡඩ්ඩෙත්වා උට්ඨාය මුඛං වික්ඛාලෙත්වා නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ සො අමච්චො තං උපසඞ්කමි. සො පන සෙනකපක්ඛිකො, තස්මා නං ඝටෙන්තො “පණ්ඩිත, ආචරියසෙනකස්ස වචනං නිය්යානිකං, තව නාම යසෙ පරිහීනෙ තථාරූපා පඤ්ඤා පතිට්ඨා හොතුං නාසක්ඛි, ඉදානි මත්තිකාමක්ඛිතො පලාලපිට්ඨෙ නිසීදිත්වා එවරූපං භත්තං භුඤ්ජසී”ති වත්වා දසකනිපාතෙ භූරිපඤ්හෙ පඨමං ගාථමාහ –