තත්රිදං වීමංසනුද්දානං –

තත්ථ මංසන්ති එකදිවසං බොධිසත්තෙ කීළාමණ්ඩලං ගච්ඡන්තෙ එකො සෙනො සූනඵලකතො මංසපෙසිං ගහෙත්වා ආකාසං පක්ඛන්දි. තං දිස්වා දාරකා “මංසපෙසිං ඡඩ්ඩාපෙස්සාමා”ති සෙනං අනුබන්ධිංසු. සෙනො ඉතො චිතො ච ධාවති. තෙ උද්ධං ඔලොකෙත්වා තස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො ගච්ඡන්තා පාසාණාදීසු උපක්ඛලිත්වා කිලමන්ති. අථ නෙ පණ්ඩිතො ආහ “ඡඩ්ඩාපෙස්සාමි න”න්ති. “ඡඩ්ඩාපෙහි සාමී”ති. “තෙන හි පස්සථා”ති සො උද්ධං අනොලොකෙත්වාව වාතවෙගෙන ධාවිත්වා සෙනස්ස ඡායං අක්කමිත්වා පාණිං පහරිත්වා මහාරවං රවි. තස්ස තෙජෙන සො සද්දො සෙනස්ස කුච්ඡියං විනිවිජ්ඣිත්වා නිච්ඡාරිතො විය අහොසි. සො භීතො මංසං ඡඩ්ඩෙසි. මහාසත්තො ඡඩ්ඩිතභාවං ඤත්වා ඡායං ඔලොකෙන්තොව භූමියං පතිතුං අදත්වා ආකාසෙයෙව සම්පටිච්ඡි. තං අච්ඡරියං දිස්වා මහාජනො නදන්තො වග්ගන්තො අප්ඵොටෙන්තො මහාසද්දං අකාසි. අමච්චො තං පවත්තිං ඤත්වා රඤ්ඤො දූතං පෙසෙසි “පණ්ඩිතො ඉමිනා උපායෙන මංසපෙසිං ඡඩ්ඩාපෙසි, ඉදං දෙවො ජානාතූ”ති. තං සුත්වා රාජා සෙනකං පුච්ඡි “කිං, සෙනක, ආනෙම පණ්ඩිත”න්ති? සො චින්තෙසි “තස්ස ඉධාගතකාලතො පට්ඨාය මයං නිප්පභා භවිස්සාම, අත්ථිභාවම්පි නො රාජා න ජානිස්සති, න තං ආනෙතුං වට්ටතී”ති. සො බලවලාභමච්ඡරියතාය “මහාරාජ, එත්තකෙන පණ්ඩිතො නාම න හොති, අප්පමත්තකං කිඤ්චි එත”න්ති ආහ. රාජා මජ්ඣත්තොව හුත්වා “තත්ථෙව නං වීමංසතූ”ති පුන පෙසෙසි.

ගොණොති එකො පාචීනයවමජ්ඣකගාමවාසී පුරිසො “වස්සෙ පතිතෙ කසිස්සාමී”ති ගාමන්තරතො ගොණෙ කිණිත්වා ආනෙත්වා ගෙහෙ වසාපෙත්වා පුනදිවසෙ ගොචරත්ථාය තිණභූමිං ආනෙත්වා ගොණපිට්ඨෙ නිසින්නො කිලන්තරූපො ඔතරිත්වා රුක්ඛමූලෙ නිපන්නොව නිද්දං ඔක්කමි. තස්මිං ඛණෙ එකො චොරො ගොණෙ ගහෙත්වා පලායි. සො පබුජ්ඣිත්වා ගොණෙ අපස්සන්තො ඉතො චිතො ච ඔලොකෙත්වා ගොණෙ ගහෙත්වා පලායන්තං චොරං දිස්වා වෙගෙන පක්ඛන්දිත්වා “කුහිං මෙ ගොණෙ නෙසී”ති ආහ. “මම ගොණෙ අත්තනො ඉච්ඡිතට්ඨානං නෙමී”ති. තෙසං විවාදං සුත්වා මහාජනො සන්නිපති. පණ්ඩිතො තෙසං සාලාද්වාරෙන ගච්ඡන්තානං සද්දං සුත්වා උභොපි පක්කොසාපෙත්වා තෙසං කිරියං දිස්වාව “අයං චොරො, අයං ගොණසාමිකො”ති ජානාති. ජානන්තොපි “කස්මා විවදථා”ති පුච්ඡි. ගොණසාමිකො ආහ – “සාමි, ඉමෙ අහං අසුකගාමතො අසුකස්ස නාම හත්ථතො කිණිත්වා ආනෙත්වා ගෙහෙ වසාපෙත්වා ගොචරත්ථාය තිණභූමිං නෙසිං, තත්ථ මම පමාදං දිස්වා අයං ගොණෙ ගහෙත්වා පලායි. ස්වාහං ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්තො ඉමං දිස්වා අනුබන්ධිත්වා ගණ්හිං, අසුකගාමවාසිනො මයා එතෙසං කිණිත්වා ගහිතභාවං ජානන්තී”ති. චොරො පන “මමෙතෙ ඝරජාතිකා, අයං මුසා භණතී”ති ආහ.

අථ නෙ පණ්ඩිතො “අහං වො අඩ්ඩං ධම්මෙන විනිච්ඡිනිස්සාමි, ඨස්සථ මෙ විනිච්ඡයෙ”ති පුච්ඡිත්වා “ආම, සාමි, ඨස්සාමා”ති වුත්තෙ “මහාජනස්ස මනං ගණ්හිතුං වට්ටතී”ති පඨමං චොරං පුච්ඡි “තයා ඉමෙ ගොණා කිං ඛාදාපිතා කිං පායිතා”ති? “යාගුං පායිතා තිලපිට්ඨඤ්ච මාසෙ ච ඛාදාපිතා”ති. තතො ගොණසාමිකං පුච්ඡි. සො ආහ – “සාමි, කුතො මෙ දුග්ගතස්ස යාගුආදීනි ලද්ධානි, තිණමෙව ඛාදාපිතා”ති. පණ්ඩිතො තෙසං කථං පරිසං ගාහාපෙත්වා පියඞ්ගුපත්තානි ආහරාපෙත්වා කොට්ටාපෙත්වා උදකෙන මද්දාපෙත්වා ගොණෙ පායෙසි. ගොණා තිණමෙව ඡඩ්ඩයිංසු. පණ්ඩිතො “පස්සථෙත”න්ති මහාජනස්ස දස්සෙත්වා චොරං පුච්ඡි “ත්වං චොරොසි, න චොරොසී”ති? සො “චොරොම්හී”ති ආහ. “තෙන හි ත්වං ඉතො පට්ඨාය මා එවරූපමකාසී”ති ඔවදි. බොධිසත්තස්ස පරිසා පන තං හත්ථපාදෙහි කොට්ටෙත්වා දුබ්බලමකාසි. අථ නං පණ්ඩිතො “දිට්ඨධම්මෙයෙව තාව ඉමං දුක්ඛං ලභසි, සම්පරායෙ පන නිරයාදීසු මහාදුක්ඛං අනුභවිස්සසි, සම්ම, ත්වං ඉතො පට්ඨාය පජහෙතං කම්ම”න්ති වත්වා තස්ස පඤ්ච සීලානි අදාසි. අමච්චො තං පවත්තිං යථාභූතං රඤ්ඤො ආරොචාපෙසි. රාජා සෙනකං පුච්ඡි “කිං, සෙනක, ආනෙම පණ්ඩිත”න්ති. “ගොණඅඩ්ඩං නාම, මහාරාජ, යෙ කෙචි විනිච්ඡිනන්ති, ආගමෙහි තාවා”ති වුත්තෙ රාජා මජ්ඣත්තො හුත්වා පුන තථෙව සාසනං පෙසෙසි. සබ්බට්ඨානෙසුපි එවං වෙදිතබ්බං. ඉතො පරං පන උද්දානමත්තමෙව විභජිත්වා දස්සයිස්සාමාති.

ගන්ථීති එකා දුග්ගතිත්ථී නානාවණ්ණෙහි සුත්තෙහි ගන්ථිකෙ බන්ධිත්වා කතං සුත්තගන්ථිතපිළන්ධනං ගීවතො මොචෙත්වා සාටකස්ස උපරි ඨපෙත්වා න්හායිතුං පණ්ඩිතෙන කාරිතපොක්ඛරණිං ඔතරි. අපරා තරුණිත්ථී තං දිස්වා ලොභං උප්පාදෙත්වා උක්ඛිපිත්වා “අම්ම, අතිවිය සොභනං ඉදං කිත්තකෙන තෙ කතං, අහම්පි අත්තනො එවරූපං කරිස්සාමි, ගීවාය පිළන්ධිත්වා පමාණං තාවස්ස උපධාරෙමී”ති වත්වා තාය උජුචිත්තතාය “උපධාරෙහී”ති වුත්තෙ ගීවාය පිළන්ධිත්වා පක්කාමි. ඉතරා තං දිස්වා සීඝං උත්තරිත්වා සාටකං නිවාසෙත්වා උපධාවිත්වා “කහං මෙ පිළන්ධනං ගහෙත්වා පලායිස්සසී”ති සාටකෙ ගණ්හි. ඉතරා “නාහං තව සන්තකං ගණ්හාමි, මම ගීවායමෙව පිළන්ධන”න්ති ආහ. මහාජනො තං සුත්වා සන්නිපති. පණ්ඩිතො දාරකෙහි සද්ධිං කීළන්තො තාසං කලහං කත්වා සාලාද්වාරෙන ගච්ඡන්තීනං සද්දං සුත්වා “කිං සද්දො එසො”ති පුච්ඡිත්වා උභින්නං කලහකාරණං සුත්වා පක්කොසාපෙත්වා ආකාරෙනෙව චොරිඤ්ච අචොරිඤ්ච ඤත්වාපි තමත්ථං පුච්ඡිත්වා “අහං වො ධම්මෙන විනිච්ඡිනිස්සාමි, මම විනිච්ඡයෙ ඨස්සථා”ති වත්වා “ආම, ඨස්සාම, සාමී”ති වුත්තෙ පඨමං චොරිං පුච්ඡි “ත්වං ඉමං පිළන්ධනං පිළන්ධන්තී කතරගන්ධං විලිම්පසී”ති? “අහං නිච්චං සබ්බසංහාරකං විලිම්පාමී”ති. සබ්බසංහාරකො නාම සබ්බගන්ධෙහි යොජෙත්වා කතගන්ධො. තතො ඉතරං පුච්ඡි. සා ආහ “කුතො, සාමි, ලද්ධො දුග්ගතාය මය්හං සබ්බසංහාරකො, අහං නිච්චං පියඞ්ගුපුප්ඵගන්ධමෙව විලිම්පාමී”ති. පණ්ඩිතො උදකපාතිං ආහරාපෙත්වා තං පිළන්ධනං තත්ථ පක්ඛිපාපෙත්වා ගන්ධිකං පක්කොසාපෙත්වා “එතං ගන්ධං උපසිඞ්ඝිත්වා අසුකගන්ධභාවං ජානාහී”ති ආහ. සො උපසිඞ්ඝන්තො පියඞ්ගුපුප්ඵභාවං ඤත්වා ඉමං එකකනිපාතෙ ගාථමාහ –