හිමවන්තවණ්ණනා
ඉති සා වරෙ ගහෙත්වා තතො චුතා මද්දරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති. ජායමානා ච චන්දනචුණ්ණපරිකිණ්ණෙන විය සරීරෙන ජාතා. තෙනස්සා නාමග්ගහණදිවසෙ “ඵුස්සතී”ත්වෙව නාමං කරිංසු. සා මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪිත්වා සොළසවස්සකාලෙ උත්තමරූපධරා අහොසි. අථ නං සිවිමහාරාජා පුත්තස්ස සඤ්ජයකුමාරස්ස අත්ථාය ආනෙත්වා තස්ස ඡත්තං උස්සාපෙත්වා සොළසන්නං ඉත්ථිසහස්සානං ජෙට්ඨිකං කත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. තෙන වුත්තං –
“තතො චුතා සා ඵුස්සතී, ඡත්තියෙ උපපජ්ජථ;
ජෙතුත්තරම්හි නගරෙ, සඤ්ජයෙන සමාගමී”ති.
සා සඤ්ජයස්ස පියා මනාපා අහොසි. අථ නං සක්කො ආවජ්ජමානො “මයා ඵුස්සතියා දින්නවරෙසු නව වරා සමිද්ධා”ති දිස්වා “එකො පන පුත්තවරො න තාව සමිජ්ඣති, තම්පිස්සා සමිජ්ඣාපෙස්සාමී”ති චින්තෙසි. තදා මහාසත්තො තාවතිංසදෙවලොකෙ වසති, ආයු චස්ස පරික්ඛීණං අහොසි. තං ඤත්වා සක්කො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා “මාරිස, තයා මනුස්සලොකං ගන්තුං වට්ටති, තත්ථ සිවිරඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හිතුං වට්ටතී”ති වත්වා තස්ස චෙව අඤ්ඤෙසඤ්ච චවනධම්මානං සට්ඨිසහස්සානං දෙවපුත්තානං පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. මහාසත්තොපි තතො චවිත්වා තත්ථුපපන්නො, සෙසදෙවපුත්තාපි සට්ඨිසහස්සානං අමච්චානං ගෙහෙසු නිබ්බත්තිංසු. මහාසත්තෙ කුච්ඡිගතෙ ඵුස්සතී දොහළිනී හුත්වා චතූසු නගරද්වාරෙසු නගරමජ්ඣෙ රාජනිවෙසනද්වාරෙ චාති ඡසු ඨානෙසු ඡ දානසාලායො කාරාපෙත්වා දෙවසිකං ඡ සතසහස්සානි විස්සජ්ජෙත්වා මහාදානං දාතුකාමා අහොසි.
රාජා තස්සා දොහළං සුත්වා නෙමිත්තකෙ බ්රාහ්මණෙ පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි. නෙමිත්තකා – “මහාරාජ, දෙවියා කුච්ඡිම්හි දානාභිරතො සත්තො උප්පන්නො, දානෙන තිත්තිං න ගමිස්සතී”ති වදිංසු. තං සුත්වා රාජා තුට්ඨමානසො හුත්වා ඡ දානසාලායො කාරාපෙත්වා වුත්තප්පකාරං දානං පට්ඨපෙසි. බොධිසත්තස්ස පටිසන්ධිග්ගහණකාලතො පට්ඨාය රඤ්ඤො ආයස්ස පමාණං නාම නාහොසි. තස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන සකලජම්බුදීපරාජානො පණ්ණාකාරං පහිණිංසු. දෙවී මහන්තෙන පරිවාරෙන ගබ්භං ධාරෙන්තී දසමාසෙ පරිපුණ්ණෙ නගරං දට්ඨුකාමා හුත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා නගරං දෙවනගරං විය අලඞ්කාරාපෙත්වා දෙවිං රථවරං ආරොපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කාරෙසි. තස්සා වෙස්සානං වීථියා වෙමජ්ඣං සම්පත්තකාලෙ කම්මජවාතා චලිංසු. අථ අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. තං සුත්වා වෙස්සවීථියංයෙව තස්සා සූතිඝරං කාරාපෙත්වා වාසං ගණ්හාපෙසි. සා තත්ථ පුත්තං විජායි. තෙන වුත්තං –
“දස මාසෙ ධාරයිත්වාන, කරොන්තී පුරං පදක්ඛිණං;
වෙස්සානං වීථියා මජ්ඣෙ, ජනෙසි ඵුස්සතී මම”න්ති. (චරියා· 1.76);
මහාසත්තො මාතු කුච්ඡිතො නික්ඛන්තොයෙව විසදො හුත්වා අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා නික්ඛමි. නික්ඛන්තොයෙව ච මාතු හත්ථං පසාරෙත්වා “අම්ම, දානං දස්සාමි, අත්ථි කිඤ්චි තෙ ධන”න්ති ආහ. අථස්ස මාතා “තාත, යථාඅජ්ඣාසයෙන දානං දෙහී”ති පසාරිතහත්ථෙ සහස්සත්ථවිකං ඨපෙසි. මහාසත්තො හි උමඞ්ගජාතකෙ ඉමස්මිං ජාතකෙ පච්ඡිමත්තභාවෙති තීසු ඨානෙසු ජාතමත්තෙයෙව මාතරා සද්ධිං කථෙසි. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ වෙස්සවීථියං ජාතත්තා “වෙස්සන්තරො”ති නාමං කරිංසු.
තෙන වුත්තං –
“න මය්හං මත්තිකං නාමං, නපි පෙත්තිකසම්භවං;
ජාතොම්හි වෙස්සවීථියං, තස්මා වෙස්සන්තරො අහු”න්ති. (චරියා· 1.77);
ජාතදිවසෙයෙව පනස්ස එකා ආකාසචාරිනී කරෙණුකා අභිමඞ්ගලසම්මතං සබ්බසෙතං හත්ථිපොතකං ආනෙත්වා මඞ්ගලහත්ථිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා පක්කාමි. තස්ස මහාසත්තං පච්චයං කත්වා උප්පන්නත්තා “පච්චයො”ත්වෙව නාමං කරිංසු. තං දිවසමෙව අමච්චගෙහෙසු සට්ඨිසහස්සකුමාරකා ජායිංසු. රාජා මහාසත්තස්ස අතිදීඝාදිදොසෙ විවජ්ජෙත්වා අලම්බථනියො මධුරඛීරායො චතුසට්ඨි ධාතියො උපට්ඨාපෙසි. තෙන සද්ධිං ජාතානඤ්ච සට්ඨිදාරකසහස්සානං එකෙකා ධාතියො උපට්ඨාපෙසි. සො සට්ඨිසහස්සෙහි දාරකෙහි සද්ධිං මහන්තෙන පරිවාරෙන වඩ්ඪති. අථස්ස රාජා සතසහස්සග්ඝනකං කුමාරපිළන්ධනං කාරාපෙසි. සො චතුප්පඤ්චවස්සිකකාලෙ තං ඔමුඤ්චිත්වා ධාතීනං දත්වා පුන තාහි දීයමානම්පි න ගණ්හි. තා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා තං සුත්වා “මම පුත්තෙන දින්නං බ්රහ්මදෙය්යමෙව හොතූ”ති අපරම්පි කාරෙසි. කුමාරො තම්පි අදාසියෙව. ඉති දාරකකාලෙයෙව ධාතීනං නව වාරෙ පිළන්ධනං අදාසි.