21. වෙස්සභූබුද්ධවංසවණ්ණනා
සිඛිස්ස පන සම්මාසම්බුද්ධස්ස අපරභාගෙ අන්තරහිතෙ තස්ස සාසනෙ සත්තතිවස්සසහස්සායුකා මනුස්සා අනුක්කමෙන පරිහායිත්වා දසවස්සායුකා අහෙසුං. පුන වඩ්ඪිත්වා අපරිමිතායුකා හුත්වා අනුක්කමෙන පරිහායිත්වා සට්ඨිවස්සසහස්සායුකා අහෙසුං. තදා විජිතමනොභූ සබ්බලොකාභිභූ සයම්භූ වෙස්සභූ නාම සත්ථා ලොකෙ උදපාදි. සො පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චවිත්වා අනොමනගරෙ සුප්පතීතස්ස සුප්පතීතස්ස නාම රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා සීලවතියා යසවතියා නාම කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි. සො දසන්නං මාසානං අච්චයෙන අනුපමුය්යානෙ මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමි. ජායමානොව ජනං තොසෙන්තො වසභනාදං නදි. තස්මා වසභනාදහෙතුත්තා තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ “වෙස්සභූ”ති නාමමකංසු . සො ඡබ්බස්සසහස්සානි අගාරං අජ්ඣාවසි. රුචි-සුරුචි-රතිවඩ්ඪනනාමකා තයො පාසාදා තස්ස අහෙසුං. සුචිත්තාදෙවිප්පමුඛානි තිංස ඉත්ථිසහස්සානි පච්චුපට්ඨිතානි අහෙසුං.
සො චත්තාරි නිමිත්තානි දිස්වා සුචිත්තාය නාම දෙවියා සුප්පබුද්ධෙ නාම කුමාරෙ උප්පන්නෙ සුවණ්ණසිවිකාය උය්යානදස්සනත්ථාය ගන්ත්වා දෙවදත්තානි කාසායානි ගහෙත්වා පබ්බජි. තං සත්තත්තිංසසහස්සානි අනුපබ්බජිංසු. අථ සො තෙහි පරිවුතො ඡ මාසෙ පධානචරියං චරිත්වා විසාඛපුණ්ණමාය සුචිත්තනිගමෙ සන්දිස්සමානසරීරාය සිරිවඩ්ඪනාය නාම දින්නං මධුපායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා සාලවනෙ දිවාවිහාරං වීතිනාමෙත්වා සායන්හසමයෙ නරින්දනාගරාජෙන දින්නා අට්ඨ තිණමුට්ඨියො ගහෙත්වා සාලබොධිං පදක්ඛිණතො උපාගමි. තස්සාපි සාලස්ස තදෙව පාටලියා පමාණමෙව පමාණං අහොසි. තථෙව පුප්ඵඵලසිරිවිභවො වෙදිතබ්බො. සො සාලමූලමුපගන්ත්වා චත්තාලීසහත්ථවිත්ථතං තිණසන්ථරං සන්ථරිත්වා පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා විගතනීවරණං සබ්බකාමමදාවරණං අනාවරණඤාණං පටිලභිත්වා – “අනෙකජාතිසංසාරං…පෙ… තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා”ති උදානං උදානෙත්වා සත්තසත්තාහං තත්ථෙව වීතිනාමෙත්වා අත්තනො කනිට්ඨභාතිකස්ස සොණකුමාරස්ස උත්තරකුමාරස්ස ච උපනිස්සයසම්පත්තිං දිස්වා දෙවපථෙන ගන්ත්වා අනොමනගරසමීපෙ අරුණුය්යානෙ ඔතරිත්වා උය්යානපාලෙන කුමාරෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙසං සපරිවාරානං මජ්ඣෙ ධම්මචක්කං පවත්තෙසි. තදා අසීතියා කොටිසහස්සානං පඨමො අභිසමයො අහොසි.
පුන ජනපදචාරිකං චරන්තො භගවා තත්ථ තත්ථ ධම්මං දෙසෙන්තො සත්තතියා කොටිසහස්සානං ධම්මාභිසමයො අහොසි, සො දුතියො අභිසමයො අහොසි. අනොමනගරෙයෙව දිට්ඨිජාලං භින්දන්තො තිත්ථියමානද්ධජං පාතෙන්තො මානමදං විද්ධංසෙන්තො ධම්මද්ධජං සමුස්සයන්තො නවුතියොජනවිත්ථතාය මනුස්සපරිසාය පරිමාණරහිතාය දෙවපරිසාය යමකපාටිහාරියං කත්වා දෙවමනුස්සෙ පසාදෙත්වා සට්ඨිකොටියො ධම්මාමතෙන තප්පෙසි, සො තතියො අභිසමයො අහොසි. තෙන වුත්තං –
“තත්ථෙව මණ්ඩකප්පම්හි, අසමො අප්පටිපුග්ගලො;
වෙස්සභූ නාම නාමෙන, ලොකෙ උප්පජ්ජි නායකො.
“ආදිත්තං වත රාගග්ගි, තණ්හානං විජිතං තදා;
නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, පත්තො සම්බොධිමුත්තමං.
“ධම්මචක්කං පවත්තෙන්තෙ, වෙස්සභූලොකනායකෙ;
අසීතිකොටිසහස්සානං, පඨමාභිසමයො අහු.
“පක්කන්තෙ චාරිකං රට්ඨෙ, ලොකජෙට්ඨෙ නරාසභෙ;
සත්තතිකොටිසහස්සානං, දුතියාභිසමයො අහු.
“මහාදිට්ඨිං විනොදෙන්තො, පාටිහෙරං කරොති සො;
සමාගතා නරමරූ, දසසහස්සී සදෙවකෙ.
“මහාඅච්ඡරියං දිස්වා, අබ්භුතං ලොමහංසනං;
දෙවා චෙව මනුස්සා ච, බුජ්ඣරෙ සට්ඨිකොටියො”ති.
තත්ථ ආදිත්තන්ති සකලමිදං ලොකත්තයං සම්පදිත්තං. රාගග්ගීති රාගෙන. තණ්හානං විජිතන්ති තණ්හානං විජිතං රට්ඨං වසවත්තිට්ඨානන්ති එවං ඤත්වාති අත්ථො. නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වාති හත්ථී විය පූතිලතාබන්ධනං ඡින්දිත්වා සම්බොධිං පත්තො අධිගතො. දසසහස්සීති දසසහස්සියං. සදෙවකෙති සදෙවකෙ ලොකෙ. බුජ්ඣරෙති බුජ්ඣිංසු.
සොණුත්තරානං පන ද්වින්නං අග්ගසාවකානං සමාගමෙ පබ්බජිතානං අසීතියා අරහන්තසහස්සානං මජ්ඣෙ මාඝපුණ්ණමායං පාතිමොක්ඛං උද්දිසි, සො පඨමො සන්නිපාතො අහොසි. යදා පන වෙස්සභුනා සබ්බලොකාභිභුනා සහ පබ්බජිතා සත්තත්තිංසසහස්සසඞ්ඛා භික්ඛූ ගණතො ඔහීනසමයෙ පක්කන්තා, තෙ වෙස්සභුස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස ධම්මචක්කප්පවත්තිං සුත්වා සොරෙය්යං නාම නගරං ආගන්ත්වා භගවන්තං අද්දසංසු. තෙසං භගවා ධම්මං දෙසෙත්වා සබ්බෙව තෙ එහිභික්ඛුපබ්බජ්ජාය පබ්බාජෙත්වා චතුරඞ්ගසමන්නාගතාය පරිසාය පාතිමොක්ඛං උද්දිසි, සො දුතියො සන්නිපාතො අහොසි.
යදා පන නාරිවාහනනගරෙ උපසන්තො නාම රාජපුත්තො රජ්ජං කාරෙසි, තස්සානුකම්පාය භගවා තත්ථ අගමාසි, සොපි භගවතො ආගමනං සුත්වා සපරිවාරො භගවතො පච්චුග්ගමනං කත්වා නිමන්තෙත්වා මහාදානං දත්වා තස්ස ධම්මං සුත්වා පසන්නහදයො පබ්බජි. තං සට්ඨිසහස්සසඞ්ඛා පුරිසා අනුපබ්බජිංසු. තෙ තෙන සද්ධිං අරහත්තං පාපුණිංසු. සො තෙහි පරිවුතො වෙස්සභූ භගවා පාතිමොක්ඛං උද්දිසි, සො තතියො සන්නිපාතො අහොසි. තෙන වුත්තං –