දෙවෙනි ප්රශ්නයේ වෙනස්වන ආකාරය වෙනස්වන ලක්ෂණය, වෙනස්වන නිමිත්ත වශයෙන් රූපයයි නියමකිරීම් වශයෙන් ආකාරාදීන්ගේ අර්ථය දතයුතුයි. පටිඝසම්ඵස්සො යනු කෝපය සහිත රූප ස්කන්ධයක් විෂයකොට හටගන්නා වූ ස්පර්ශයයි. මෙහිදී ද තෙරුන් වහන්සේ දඹරුකක් නැතිකල්හි අඹගසකින් දඹ ගෙඩියක් හටගැනීම මෙන් නාමකායයෙන් එහි උපත නොපිළිගනිමින් නොහෙතං භන්තෙ (ස්වාමීනි, මෙය එසේ නොවේ) ආදිය පැවසීය.
තුන්වන ප්රශ්නය දෙයාකාරයෙන්ම කියන ලදි. එහිදී තෙරුන් වහන්සේ ආකාසයෙහි අඹ දඹ ගෙඩි හටගැනීමක් මෙන් නාමරූප දෙක නැතිකල්හි දෙයාකාර ඵස්සයන්ගේ හටගැනීම නොපිළිගනිමින් නොහෙතං භන්තෙ ආදිය පැවසීය.
මෙසේ ඵස්සයන් දෙකට වෙන වෙනම ප්රත්යයන් (හේතු කාරණ) දක්වා දැන් ඒ දෙකටම විශේෂයක් නැතිව නාමරුප දෙක හේතුවන ආකාරය දක්වන්නට යෙහි ආනන්ද ආකාරෙහි (ආනන්දය! යම් ආකාරයකින් යැයි සතරවන ප්රශ්නය පටන් ගත්තේය. යදිදං නාමරූපං යම් මෙය නාමරූපය. යම් මෙය දොරටු සයෙහිද නාමරූප මෙයට හේතුවයි. මෙයට ප්රත්යයයි යන අර්ථ ඇත්තේය. චක්ෂුද්වාර ආදියෙහි චක්ඛු ආදියත් රූප අරමුණු ආදියත් රූපයයි. ඒ හා සම්ප්රයුක්ත වූ ස්කන්ධයෝ නාමයෝ වෙත්. මෙසේ පංචවිධ වූ එය නාමරූප ප්රත්යය වීමෙන් ඵස්සය මනෝද්වාරයෙහි හෘදයවස්තුවත් යම් රූපයක් අරමුණු වේද මේ රූපය හා එක්වූ ධර්මයෝද යම් අරූප වූවක් අරමුණු වේද, මෙය අරූපය කියාද මෙසේ මනෝ සම්ඵස්සයද නාමරූප හේතුවෙන් ඵස්සය වන්නේයැයි දතයුතුයි. නාමරූප වනාහි මෙයට බොහෝ ආකාරයෙන් ප්රත්ය වෙයි.
න ඔක්කමිස්සථ යැයි පිවිස පවතින්නාක් මෙන් පිළිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් නොපවතින්නේය. සම්මුච්චිස්සථ ප්රතිසන්ධි විඤ්ඤාණයක් නැතිකල්හි නමුත් ශුද්ධ වූ ඉතිරි නාමරූප මව්කුස ඇතුළත කලල ආදී වශයෙන් එක්වී මිශ්රණය වී පවතින්නේය. ඔක්කමිත්වා වොක්කමිස්සථ ප්රතිසන්ධි වශයෙන් කියන ලද බැසගත්තා වූ ච්යුති වශයෙන් නික්ම යන්නේය. නිරුද්ධ වන්නේය යන අර්ථයි. එය වනාහි එහි නිරෝධයයි. ඒ චිත්තයාගේ නිරෝධයෙන් නොවේ. එහි දෙවන තුන්වන නිරෝධයන්ගෙන් නොවෙයි. ප්රතිසන්ධි සිත සමග හටගත්තා වූ සමතිස් කර්මජ රූපයෝ හටගනිත්. ඒවා ඇතිකල්හිම සොළොස් භවාංග සිත් ඉපිද නිරුද්ධ වේ. මේ අතරතුර පිළිසිඳ ගත්තා වූ දරුවාට හෝ මවට හෝ අනතුරක් නැත. මෙය වනාහි ‘අනොකාස’ නම් වේ. ඉදින් වනාහි ප්රතිසන්ධි සිත සමග හටගත් රූප දාහත්වන භවාංගයට ප්රත්යවන්නට හැකිවේ. පවතී. ප්රවේණිය හා ගැලපේ. ඉදින් වනාහි එසේ නොහැකි වන්නේ නම් පැවැත්ම නොපවතීද ප්රවේණිය හා නොගැලපේ. වොක්කමනය (ඉවත්වීම) යනු වේ. ඒ සඳහා (ඔක්කමිත්වා වොක්කමිස්සථ) යැයි කියන ලදි.
ඉත්ථත්තාය මේ සඳහා මෙසේ පරිපූර්ණ පංචස්කන්ධය සඳහාය යන අර්ථයි. දහරස්සෙව සතො බාලයකුව සිටි කල්හි වොච්ඡිජ්ජිස්සථ සිඳ දමන්නේය. වුද්ධිං විරුළ්හිං වෙපුල්ලං යනු විඤ්ඤාණයෙහි සිඳුනු කල්හි ශුද්ධ වූ නාමරූපයන් නැගීසිට පළමු වයස් වශයෙන් වැඩීමත් මැදිවයස් වශයෙන් අභිවෘද්ධියත් පශ්චිම වයස් වශයෙන් මහත් බවටත් පත්වන්නේය. දසවස්, විසිවස්, සියවස්, දහස්වස් පැමිණීමෙන්, වැඩිවීමට, වර්ධනයට, මහත්බවට පැමිණෙන්නේය යන අර්ථයි.
තස්මාතිහානන්ද යම්හෙයකින් මව්කුසෙහි පිළිසිඳ ගැනීමේදී කුසෙහි වාසය කිරීමේදී ද කුසින් නික්මීමේදී ද පැවැත්මත්, දසවස් ආදී කාලයෙහි විඤ්ඤාණයටම හේතුවේ. ඒ නිසා මෙයට නාමරූපවලට හේතුව ප්රත්යය වේ. ඒ මේ විඤ්ඤාණයයි. යම්සේ වනාහි රජු තමාගේ පිරිසට අපහාස කරන්නේ මෙසේ කියන්නේය. ඔබ යුවරජුය. ඔබ සේනාපතිය. කවරකු විසින් කරන ලද ද? මා විසින් කරන ලදි. ඉදින් මා නොකරන කල්හි ඔබ තමන්ගේ ධර්මතාවයෙන් යුවරජු හෝ සේනාපති හෝ වන්නෙහිය. තොපගේ බලය දන්නෙමු. එපරිද්දෙන් විඤ්ඤාණය නාමරූපවලට ප්රත්ය වෙයි. අර්ථ වශයෙන් මෙසේ නාමරූපයයි කියන්නා වැනිය. ඔබ නාමයයි. ඔබ රූපයයි. ඔබ නාම රූපය කවරකු විසින් කරන ලදද? මා විසින් කරන ලද්දේ ද? ඉදින් මා පෙර ඇවිදින්නෙක්ව මව්කුස පිළිසිඳ නොගන්නා කල්හි ඔබ නාමය හෝ රූපය හෝ නාමරූප දෙකම හෝ වන්නෙහිය. ඔබගේ බලය දැනගන්නෙමු. ඒ මේ විඤ්ඤාණය වනාහි නාමරූප දෙකට බොහෝ සෙයින් ප්රත්ය වේ.
දුක්ඛ සමුදය සම්භවො යනු දුක්ඛ රාශියක හටගැනීම. යදිදං නාමරූපං යනු යම් මේ නාමරූපවලට මෙයට හේතුවයි. මෙයට ප්රත්යයි. යම්සේ වනාහි රාජපුරුෂයෝ රජවරුන්ට නිග්රහ කරන්නේ මෙසේ කියන්නාහ. ඔබ රජයැයි කවරකු විසින් කරන ලද ද? මා විසින් කන ලද්දේ නොවේද? ඉදින් වනාහි මා යුවරජ ලෙස ඉදින් සේනාපති ලෙස නොසිටින්නට නුඹ හුදෙකලාවම රජ වන්නෙහිය. ඔබගේ රජබව බලාගන්නෙමු. එපරිද්දෙන් නාමරූප දෙකද අර්ථ වශයෙන් විඤ්ඤාණයට මෙසේ කියන්නාක් මෙනි. නුඹ ප්රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය යැයි කවරකු විසින් කරන ලද ද? අප විසින් කරන ලද්දේ නොවේද? ඉදින් නුඹ ස්කන්ධ තුනක් හෘදය වස්තුවක් නැතිව ප්රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය නම් වන්නෙහිය. ඔබගේ ප්රතිසන්ධි විඤ්ඤාණභාවය බලන්නෙමු. ඒ නාමරූපයන්ද විඤ්ඤාණයට බොහෝ සෙයින් ප්රත්යය වේ.
එත්තාවතා ඛො විඤ්ඤාණය නාමරූපයන්ට ප්රත්ය වන අතර නාමරූප විඤ්ඤාණයට ප්රත්යවන අතර ඒ දෙකට එකිනෙකට ප්රත්ය වී පැවැත්මෙන් මෙපමණකින් හටගනිත්. උපදිත් කියා හෝ ආදිය පනවන්නාහ. ඔවුනොවුන්ට ච්යුති ප්රතිසන්ධි වශයෙනි.