ඉදානි තෙසං උප්පත්තිට්ඨානං පකාසෙතුං කත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතීතිආදිමාහ. තත්ථ කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසූති කාමාවචරභූමියං සුඛාය ච උපෙක්ඛාය චාති ද්වීසු වෙදනාසු. එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතීති ඉමාසු ද්වීසු වෙදනාසු උප්පජ්ජති. සො පනෙස අකුසලවෙදනාසු සහජාතවසෙන ආරම්මණවසෙන චාති ද්වීහාකාරෙහි අනුසෙති. අකුසලාය සුඛාය වෙදනාය චෙව උපෙක්ඛාය වෙදනාය ච සහජාතොපි හුත්වා උප්පජ්ජති. තා වෙදනා ආරම්මණං කත්වාපි උප්පජ්ජතීති අත්ථො. අවසෙසා පන කාමාවචරකුසලවිපාකකිරියවෙදනා ආරම්මණමෙව කත්වා උප්පජ්ජති. කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසයමානො චෙස තාහි වෙදනාහි සම්පයුත්තෙසු සඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණෙසුපි අනුසෙතියෙව. න හි සක්කා වෙදනාසු අනුසයමානෙන තංසම්පයුත්තෙහි සඤ්ඤාදීහි සද්ධිං අසහජාතෙන වා භවිතුං, තංසම්පයුත්තෙ වා සඤ්ඤාදයො ආරම්මණං අකත්වා උප්පජ්ජිතුං. එවං සන්තෙපි පන යස්මා ඉමා ද්වෙ වෙදනාව සාතසන්තසුඛත්තා අස්සාදට්ඨෙන කාමරාගානුසයස්ස උප්පත්තියා සෙසසම්පයුත්තධම්මෙසු පධානා, තස්මා “ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ කාමරාගානුසයො අනුසෙතී”ති වුත්තං, ඔළාරිකවසෙන හි බොධනෙය්යෙ සුඛං බොධෙතුන්ති.

නනු චෙස ආරම්මණවසෙන අනුසයමානො න කෙවලං ඉමාසු ද්වීසු වෙදනාසු චෙව වෙදනාසම්පයුත්තධම්මෙසු ච අනුසෙති, ඉට්ඨෙසු පන රූපාදීසුපි අනුසෙතියෙව. වුත්තම්පි චෙතං විභඞ්ගප්පකරණෙ (විභ· 816) “යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථ සත්තානං කාමරාගානුසයො අනුසෙතී”ති ඉමස්මිම්පි පකරණෙ අනුසයවාරස්ස පටිලොමනයෙ වුත්තං. “යත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙතීති දුක්ඛාය වෙදනාය රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, නො ච තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙති. අපරියාපන්නෙ එත්ථ කාමරාගානුසයො ච නානුසෙති, දිට්ඨානුසයො ච නානුසෙතී”ති. එත්ථ හි දුක්ඛවෙදනාය චෙව රූපධාතුආදීසු ච නානුසෙතීති වුත්තත්තා සසම්පයුත්තධම්මං දුක්ඛවෙදනං සඔකාසෙ රූපාරූපාවචරධම්මෙ නව ච, ලොකුත්තරධම්මෙ ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු අනුසෙතීති වුත්තං හොති. තං ඉධ කස්මා න වුත්තන්ති? අනොළාරිකත්තා. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන හි වෙදනානඤ්ඤෙව ඔළාරිකත්තා ඉමෙසං පන අනොළාරිකත්තා එතෙසු රූපාදීසු අනුසෙතීති න වුත්තං, අත්ථතො පන ලබ්භති. තස්මා එතෙසුපි කාමරාගානුසයො අනුසෙතියෙවාති වෙදිතබ්බො. න හි සත්ථා සබ්බං සබ්බත්ථ කථෙති. බොධනෙය්යසත්තානං පන වසෙන කත්ථචි යං ලබ්භති, තං සබ්බං කථෙති, කත්ථචි න කථෙති. තථා හි අනෙන කත්ථචි දිට්ඨානුසයො අනුසෙතීති පුච්ඡිත්වා “සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු එත්ථ දිට්ඨානුසයො අනුසෙතී”ති යං ලබ්භති තං සබ්බං කථිතං. අපරස්මිං ඨානෙ විස්සජ්ජන්තෙන “රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ විචිකිච්ඡානුසයො ච මානානුසයො ච දිට්ඨානුසයො ච අනුසෙන්ති, කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ විචිකිච්ඡානුසයො ච කාමරාගානුසයො ච මානානුසයො ච දිට්ඨානුසයො ච අනුසෙන්ති, දුක්ඛාය වෙදනාය එත්ථ විචිකිච්ඡානුසයො ච පටිඝානුසයො ච දිට්ඨානුසයො ච අවිජ්ජානුසයො ච අනුසෙන්තී”ති යං ලබ්භති තං සබ්බං අකථෙත්වා රූපධාතුඅරූපධාතූහි සද්ධිං තිස්සො වෙදනාව කථිතා. වෙදනාසම්පයුත්තා පන අරූපධම්මා, සබ්බඤ්ච රූපං න කථිතං. කිඤ්චාපි න කථිතං, දිට්ඨානුසයො පනෙත්ථ අනුසෙතියෙව. එවමෙව කිඤ්චාපි ඉධ රූපාදිඉට්ඨාරම්මණං න කථිතං, කාමරාගානුසයො පනෙත්ථ අනුසෙතියෙවාති. එවං තාව කාමරාගානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානං වෙදිතබ්බං.

පටිඝානුසයස්ස පන “දුක්ඛාය වෙදනායා”ති වචනතො ද්වෙ දොමනස්සවෙදනා කායවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා දුක්ඛවෙදනාති තිස්සො වෙදනා අනුසයනට්ඨානං. සො පනෙස දොමනස්සවෙදනාසු සහජාතවසෙන ආරම්මණවසෙන චාති ද්වීහාකාරෙහි අනුසෙති. අවසෙසදුක්ඛවෙදනාය පන ආරම්මණවසෙනෙව අනුසෙති. තාසු වෙදනාසු අනුසයමානො චෙස තාහි සම්පයුත්තෙසු සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීසුපි අනුසෙතියෙව. යාය හි වෙදනාය එස සහජාතො, තංසම්පයුත්තෙහි සඤ්ඤාදීහිපි සහජාතොව. යා ච වෙදනා ආරම්මණං කරොති, තාහි සම්පයුත්තෙ සඤ්ඤාදයොපි කරොතියෙව. එවං සන්තෙපි පන යස්මා දුක්ඛවෙදනාව අසාතදුක්ඛවෙදයිතත්තා නිරස්සාදට්ඨෙන පටිඝානුසයස්ස උප්පත්තියා සෙසසම්පයුත්තධම්මෙසු අධිකා; තස්මා “දුක්ඛාය වෙදනාය එත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී”ති වුත්තං, ඔළාරිකවසෙන හි බොධනෙය්යෙ සුඛං බොධෙතුන්ති.

නනු චෙස ආරම්මණවසෙන අනුසයමානො න කෙවලං දුක්ඛවෙදනාය චෙව තංසම්පයුත්තධම්මෙසු ච අනුසෙති, අනිට්ඨෙසු පන රූපාදීසුපි අනුසෙතියෙව? වුත්තම්පි චෙතං විභඞ්ගප්පකරණෙ (විභ· 816) “යං ලොකෙ අප්පියරූපං අසාතරූපං, එත්ථ සත්තානං පටිඝානුසයො අනුසෙතී”ති ඉමස්මිම්පි පකරණෙ අනුසයවාරස්ස පටිලොමනයෙ වුත්තං – “කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු එත්ථ පටිඝානුසයො නානුසෙති, නො ච තත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති. රූපධාතුයා අරූපධාතුයා අපරියාපන්නෙ එත්ථ පටිඝානුසයො ච නානුසෙති, කාමරාගානුසයො ච නානුසෙතී”ති. එත්ථ හි ද්වීසු කාමාවචරවෙදනාසු චෙව රූපධාතුආදීසු ච නානුසෙතීති වුත්තත්තා සසම්පයුත්තධම්මා ද්වෙ වෙදනා සඔකාසෙ රූපාරූපාවචරධම්මෙ නව ච, ලොකුත්තරධම්මෙ ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු රූපාදීසු අනුසෙතීති වුත්තං හොති . තං ඉධ කස්මා න වුත්තන්ති? අනොළාරිකත්තා. හෙට්ඨා වුත්තනයෙන හි දුක්ඛවෙදනාය එව ඔළාරිකත්තා ඉමෙසං පන අනොළාරිකත්තා එතෙසු රූපාදීසු අනුසෙතීති න වුත්තං. අත්ථතො පන ලබ්භති, තස්මා එතෙසුපි පටිඝානුසයො අනුසෙතියෙවාති වෙදිතබ්බො.

කිං පන ඉතරා ද්වෙ වෙදනා ඉට්ඨාරම්මණං වා පටිඝස්ස ආරම්මණං න හොන්තීති? නො න හොන්ති. පරිහීනජ්ඣානස්ස විප්පටිසාරවසෙන සසම්පයුත්තධම්මා තා වෙදනා ආරබ්භ දොමනස්සං උප්පජ්ජති. ඉට්ඨාරම්මණස්ස ච පටිලද්ධස්ස විපරිණාමං වා අප්පටිලද්ධස්ස අප්පටිලාභං වා සමනුස්සරතොපි දොමනස්සං උප්පජ්ජති. දොමනස්සමත්තමෙව පන තං හොති, න පටිඝානුසයො. පටිඝානුසයො හි අනිට්ඨාරම්මණෙ පටිහඤ්ඤනවසෙන උප්පන්නො ථාමගතො කිලෙසො, තස්මා එත්ථ දොමනස්සෙන සද්ධිං පටිඝො උප්පන්නොපි අත්තනො පටිඝකිච්චං අකරණභාවෙන එව පටිඝානුසයො න හොති අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡති. යථා හි පාණාතිපාතචෙතනාය සද්ධිං උප්පන්නොපි බ්යාපාදො මනොකම්මං නාම න හොති අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡති, එවං පටිඝානුසයො න හොති, අබ්බොහාරිකත්තං ගච්ඡති. වුත්තම්පි චෙතං එකච්චං ඉට්ඨාරම්මණං නෙක්ඛම්මසිතම්පි වා දොමනස්සං සන්ධාය “යං එවරූපං දොමනස්සං පටිඝං තෙන පජහති න තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී”ති (ම· නි· 1.465). එවං පටිඝානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානං වෙදිතබ්බං.