නිද්දෙසවාරෙ පන හෙට්ඨා ඛන්ධයමකස්ස පණ්ණත්තිවාරනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤත්ර විසෙසා. තත්රායං විසෙසො – දිබ්බචක්ඛූති දුතියවිජ්ජාඤාණං. පඤ්ඤාචක්ඛූති තතියවිජ්ජාඤාණං. දිබ්බසොතන්ති දුතියඅභිඤ්ඤාඤාණං. තණ්හාසොතන්ති තණ්හාව. අවසෙසො කායොති නාමකායො, රූපකායො, හත්ථිකායො, අස්සකායොති එවමාදි. අවසෙසං රූපන්ති රූපායතනතො සෙසං භූතුපාදායරූපඤ්චෙව පියරූපසාතරූපඤ්ච. සීලගන්ධොතිආදීනි වායනට්ඨෙන සීලාදීනංයෙව නාමානි. අත්ථරසොතිආදීනිපි සාධුමධුරට්ඨෙන අත්ථාදීනඤ්ඤෙව නාමානි. අවසෙසො ධම්මොති පරියත්තිධම්මාදිඅනෙකප්පභෙදොති අයමෙත්ථ විසෙසො.

ඉධාපි ච පවත්තිවාරස්ස උප්පාදවාරාදීසු තීසු අන්තරවාරෙසු එකෙකස්මිං ඡළෙව කාලභෙදා. තෙසං එකෙකස්මිං කාලෙ පුග්ගලවාරාදයො තයො වාරා. තෙ සබ්බෙපි අනුලොමපටිලොමනයවසෙන දුවිධාව හොන්ති. තත්ථ පච්චුප්පන්නකාලෙ පුග්ගලවාරස්ස අනුලොමනයෙ යථා ඛන්ධයමකෙ රූපක්ඛන්ධමූලකානි චත්තාරි, වෙදනාක්ඛන්ධමූලකානි තීණි, සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකානි ද්වෙ, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකං එකන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙන දස යමකානි හොන්ති. එවං “යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සොතායතනං උප්පජ්ජති; යස්ස වා පන සොතායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති; යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝාණායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, රූපායතනං, සද්දායතනං, ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, මනායතනං, ධම්මායතනං, උප්පජ්ජති; යස්ස වා පන ධම්මායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජතී”ති එවං චක්ඛායතනමූලකානි එකාදස. “යස්ස සොතායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජතී”තිආදිනා නයෙන සොතායතනමූලකානි දස; ඝානායතනමූලකානි නව, ජිව්හායතනමූලකානි අට්ඨ; කායායතනමූලකානි සත්ත; රූපායතනමූලකානි ඡ; සද්දායතනමූලකානි පඤ්ච; ගන්ධායතනමූලකානි චත්තාරි; රසායතනමූලකානි තීණි; ඵොට්ඨබ්බායතනමූලකානි ද්වෙ; මනායතනමූලකං එකන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙන ඡසට්ඨි යමකානි හොන්ති.

තත්ථ චක්ඛායතනමූලකෙසු එකාදසසු “යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සොතායතනං, ඝානායතනං, රූපායතනං, මනායතනං, ධම්මායතනං උප්පජ්ජතී”ති ඉමානි පඤ්චෙව විස්සජ්ජිතානි. තෙසු පඨමං විස්සජ්ජෙතබ්බං තාව විස්සජ්ජිතං. දුතියං කිඤ්චාපි පඨමෙන සදිසවිස්සජ්ජනං, චක්ඛුසොතායතනානං පවත්තිට්ඨානෙ පන ඝානායතනස්ස න එකන්තෙන පවත්තිතො “කථං නු ඛො එතං විස්සජ්ජෙතබ්බ”න්ති විමතිනිවාරණත්ථං විස්සජ්ජිතං. රූපායතනමනායතනධම්මායතනෙහි සද්ධිං තීණි යමකානි අසදිසවිස්සජ්ජනත්තා විස්සජ්ජිතානි. සෙසෙසු ජිව්හායතනකායායතනෙහි තාව සද්ධිං ද්වෙ යමකානි පුරිමෙහි ද්වීහි සද්ධිං සදිසවිස්සජ්ජනානි. සද්දායතනස්ස පටිසන්ධික්ඛණෙ අනුප්පත්තිතො තෙන සද්ධිං යමකස්ස විස්සජ්ජනමෙව නත්ථි. ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනෙහිපි සද්ධිං තීණි යමකානි පුරිමෙහි ද්වීහි සදිසවිස්සජ්ජනානෙව හොන්තීති තන්තියා ලහුභාවත්ථං සඞ්ඛිත්තානි. සොතායතනමූලකෙසු යං ලබ්භති , තං පුරිමෙහි සදිසවිස්සජ්ජනමෙවාති එකම්පි පාළිං නාරුළ්හං. ඝානායතනමූලකෙසු රූපායතනෙන සද්ධිං එකං, මනායතනධම්මායතනෙහි සද්ධිං ද්වෙති තීණි යමකානි පාළිං ආරුළ්හානි. සෙසානි ඝානායතනයමකෙන සදිසවිස්සජ්ජනත්තා නාරුළ්හානි. තථා ජිව්හායතනකායායතනමූලකානි. රූපායතනමූලකෙසු මනායතනධම්මායතනෙහි සද්ධිං ද්වෙයෙව විස්සජ්ජිතානි. ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙහි පන සද්ධිං තීණි රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධිං සදිසවිස්සජ්ජනානි. යථෙව හෙත්ථ “සරූපකානං අචිත්තකාන”න්තිආදි වුත්තං, තථා ඉධාපි “සරූපකානං අගන්ධකානං, අරසකානං අඵොට්ඨබ්බකාන”න්ති යොජනා වෙදිතබ්බා. ගන්ධාදීනි චෙත්ථ ආයතනභූතානෙව අධිප්පෙතානි. තස්මා “සරූපකානං සගන්ධායතනාන”න්ති ආයතනවසෙනෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

සද්දායතනමූලකානි අත්ථාභාවතො පාළිං නාරුළ්හානෙව. ගන්ධරසඵොට්ඨබ්බමූලකානි චත්තාරි තීණි ද්වෙ ච හෙට්ඨිමෙහි සදිසවිස්සජ්ජනත්තා පාළිං නාරුළ්හානි. මනායතනමූලකං විස්සජ්ජිතමෙවාති එවමෙතානි පච්චුප්පන්නකාලෙ පුග්ගලවාරස්ස අනුලොමනයෙ කතිපයයමකවිස්සජ්ජනෙනෙව ඡසට්ඨියමකානි විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. යථා ච පුග්ගලවාරෙ, එවං ඔකාසවාරෙපි පුග්ගලොකාසවාරෙපි ඡසට්ඨීති පච්චුප්පන්නකාලෙ තීසු වාරෙසු අනුලොමනයෙ අට්ඨනවුතිසතං යමකානි හොන්ති. යථා ච අනුලොමනයෙ, එවං පටිලොමනයෙපීති සබ්බානිපි පච්චුප්පන්නකාලෙ ඡන්නවුතාධිකානි තීණි යමකසතානි හොන්ති. තෙසු ද්වානවුතාධිකානි සත්ත පුච්ඡාසතානි, චතුරාසීතාධිකානි ච පන්නරස අත්ථසතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. එවං සෙසෙසුපි පඤ්චසු කාලභෙදෙසූති සබ්බානිපි ඡසත්තතාධිකානි තෙවීසති යමකසතානි. තතො දිගුණා පුච්ඡා, තතො දිගුණා අත්ථාති ඉදමෙත්ථ උප්පාදවාරෙ පාළිවවත්ථානං. නිරොධවාරඋප්පාදනිරොධවාරෙසුපි එසෙව නයොති. සබ්බස්මිම්පි පවත්තිවාරෙ අට්ඨවීසානි එකසත්තති යමකසතානි. තතො දිගුණා පුච්ඡා, තතො දිගුණා අත්ථා වෙදිතබ්බා. පාළි පන මනායතනං ධම්මායතනඤ්ච එකසදිසං, නානං නත්ථි. උපරි පන “වාරසඞ්ඛෙපො හොතී”තිආදීනි වත්වා තත්ථ තත්ථ සඞ්ඛිත්තා. තස්මා යං තත්ථ තත්ථ සඞ්ඛිත්තං, තං සබ්බං අසම්මුය්හන්තෙහි සල්ලක්ඛෙතබ්බං.