ඉදානි මූලයමකෙ දෙසිතෙයෙව කුසලාදිධම්මෙ ආයතනවසෙනාපි සඞ්ගණ්හිත්වා ඛන්ධයමකානන්තරං දෙසිතස්ස ආයතනයමකස්ස වණ්ණනා හොති. තත්ථ ඛන්ධයමකෙ වුත්තනයෙනෙව පාළිවවත්ථානං වෙදිතබ්බං. යථෙව හි තත්ථ පණ්ණත්තිවාරො, පවත්තිවාරො, පරිඤ්ඤාවාරොති තයො මහාවාරා හොන්ති, තථා ඉධාපි. වචනත්ථොපි නෙසං තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉධාපි ච පණ්ණත්තිවාරො උද්දෙසනිද්දෙසවසෙන ද්විධා වවත්ථිතො. ඉතරෙ නිද්දෙසවසෙනෙව. ‘තත්ථ ද්වාදසායතනානී’ති පදං ආදිං කත්වා යාව නායතනා න මනොති, තාව පණ්ණත්තිවාරස්ස උද්දෙසවාරො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ද්වාදසායතනානීති අයං යමකවසෙන පුච්ඡිතබ්බානං ආයතනානං උද්දෙසො. චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතනන්ති තෙසඤ්ඤෙව පභෙදතො නාමවවත්ථානං. යමකවසෙන පුච්ඡාසුඛත්ථඤ්චෙත්ථ පඨමං පටිපාටියා අජ්ඣත්තරූපායතනානි වුත්තානි. පච්ඡා බාහිරරූපායතනානි. පරියොසානෙ මනායතනධම්මායතනානි.

යථා පන හෙට්ඨා ඛන්ධවසෙන, එවමිධ ඉමෙසං ආයතනානං වසෙන පදසොධනවාරො, පදසොධනමූලචක්කවාරො, සුද්ධායතනවාරො, සුද්ධායතනමූලචක්කවාරොති, චත්තාරොව නයවාරා හොන්ති. එකෙකො චෙත්ථ අනුලොමපටිලොමවසෙන දුවිධොයෙව. තෙසමත්ථො තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යථා පන ඛන්ධයමකෙ පදසොධනවාරස්ස අනුලොමවාරෙ ‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූප’න්තිආදීනි පඤ්ච යමකානි, තථා ඉධ ‘චක්ඛු, චක්ඛායතනං; චක්ඛායතනං; චක්ඛූ’තිආදීනි ද්වාදස. පටිලොමවාරෙපි ‘න චක්ඛු, න චක්ඛායතනං; න චක්ඛායතනං, න චක්ඛූ’තිආදීනි ද්වාදස , පදසොධනමූලචක්කවාරස්ස පනෙත්ථ අනුලොමවාරෙ එකෙකායතනමූලකානි එකාදස එකාදස කත්වා ද්වත්තිංසසතං යමකානි. පටිලොමවාරෙපි ද්වත්තිංසසතමෙව. සුද්ධායතනවාරස්සාපි අනුලොමවාරෙ ද්වාදස, පටිලොමවාරෙ ද්වාදස, සුද්ධායතනමූලචක්කවාරස්සාපි අනුලොමවාරෙ එකෙකායතනමූලකානි එකාදස එකාදස කත්වා ද්වත්තිංසසතං යමකානි. පටිලොමවාරෙපි ද්වත්තිංසසතමෙවාති එවමිධ ඡසත්තතාධිකෙහි පඤ්චහි යමකසතෙහි, ද්විපඤ්ඤාසාධිකෙහි එකාදසහි පුච්ඡාසතෙහි, චතුරාධිකෙහි තෙවීසාය අත්ථසතෙහි ච පටිමණ්ඩිතො පණ්ණත්තිවාරස්ස උද්දෙසවාරො වෙදිතබ්බො.

නිද්දෙසවාරෙ පන හෙට්ඨා ඛන්ධයමකස්ස පණ්ණත්තිවාරනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤත්ර විසෙසා. තත්රායං විසෙසො – දිබ්බචක්ඛූති දුතියවිජ්ජාඤාණං. පඤ්ඤාචක්ඛූති තතියවිජ්ජාඤාණං. දිබ්බසොතන්ති දුතියඅභිඤ්ඤාඤාණං. තණ්හාසොතන්ති තණ්හාව. අවසෙසො කායොති නාමකායො, රූපකායො, හත්ථිකායො, අස්සකායොති එවමාදි. අවසෙසං රූපන්ති රූපායතනතො සෙසං භූතුපාදායරූපඤ්චෙව පියරූපසාතරූපඤ්ච. සීලගන්ධොතිආදීනි වායනට්ඨෙන සීලාදීනංයෙව නාමානි. අත්ථරසොතිආදීනිපි සාධුමධුරට්ඨෙන අත්ථාදීනඤ්ඤෙව නාමානි. අවසෙසො ධම්මොති පරියත්තිධම්මාදිඅනෙකප්පභෙදොති අයමෙත්ථ විසෙසො.

ඉධාපි ච පවත්තිවාරස්ස උප්පාදවාරාදීසු තීසු අන්තරවාරෙසු එකෙකස්මිං ඡළෙව කාලභෙදා. තෙසං එකෙකස්මිං කාලෙ පුග්ගලවාරාදයො තයො වාරා. තෙ සබ්බෙපි අනුලොමපටිලොමනයවසෙන දුවිධාව හොන්ති. තත්ථ පච්චුප්පන්නකාලෙ පුග්ගලවාරස්ස අනුලොමනයෙ යථා ඛන්ධයමකෙ රූපක්ඛන්ධමූලකානි චත්තාරි, වෙදනාක්ඛන්ධමූලකානි තීණි, සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකානි ද්වෙ, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකං එකන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙන දස යමකානි හොන්ති. එවං “යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සොතායතනං උප්පජ්ජති; යස්ස වා පන සොතායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති; යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝාණායතනං, ජිව්හායතනං, කායායතනං, රූපායතනං, සද්දායතනං, ගන්ධායතනං, රසායතනං, ඵොට්ඨබ්බායතනං, මනායතනං, ධම්මායතනං, උප්පජ්ජති; යස්ස වා පන ධම්මායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජතී”ති එවං චක්ඛායතනමූලකානි එකාදස. “යස්ස සොතායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජතී”තිආදිනා නයෙන සොතායතනමූලකානි දස; ඝානායතනමූලකානි නව, ජිව්හායතනමූලකානි අට්ඨ; කායායතනමූලකානි සත්ත; රූපායතනමූලකානි ඡ; සද්දායතනමූලකානි පඤ්ච; ගන්ධායතනමූලකානි චත්තාරි; රසායතනමූලකානි තීණි; ඵොට්ඨබ්බායතනමූලකානි ද්වෙ; මනායතනමූලකං එකන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙන ඡසට්ඨි යමකානි හොන්ති.