තදනන්තරෙ පරිඤ්ඤාවාරෙපි ඡළෙව කාලභෙදා. අනුලොමපටිලොමතො ද්වෙයෙව නයා. පුග්ගලවාරො, ඔකාසවාරො, පුග්ගලොකාසවාරොති ඉමෙසු පන තීසු පුග්ගලවාරොව ලබ්භති, න ඉතරෙ ද්වෙ. කිං කාරණා? සදිසවිස්සජ්ජනතාය. යො හි කොචි පුග්ගලො යත්ථ කත්ථචි ඨානෙ රූපක්ඛන්ධං චෙ පරිජානාති, වෙදනාක්ඛන්ධම්පි පරිජානාතියෙව. වෙදනාක්ඛන්ධං චෙ පරිජානාති, රූපක්ඛන්ධම්පි පරිජානාතියෙව. රූපක්ඛන්ධං චෙ න පරිජානාති, වෙදනාක්ඛන්ධම්පි න පරිජානාතියෙව. වෙදනාක්ඛන්ධං චෙ න පරිජානාති, රූපක්ඛන්ධම්පි න පරිජානාතියෙව. තස්මා තෙසුපි ‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති, තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානාතී’ති ආදිවසෙන පුච්ඡං කත්වා ‘ආමන්තා’ත්වෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බං . සියාති සදිසවිස්සජ්ජනතාය තෙ ඉධ න ලබ්භන්තීති වෙදිතබ්බා.

අථ වා පරිඤ්ඤාකිච්චං නාම පුග්ගලස්සෙව හොති, නො ඔකාසස්ස, පුග්ගලොව පරිජානිතුං සමත්ථො, නො ඔකාසොති පුග්ගලවාරොවෙත්ථ ගහිතො, න ඔකාසවාරො. තස්ස පන අග්ගහිතත්තා තදනන්තරො පුග්ගලොකාසවාරො ලබ්භමානොපි න ගහිතො. යො පනෙස පුග්ගලවාරො ගහිතො, තත්ථ පච්චුප්පන්නකාලෙ රූපක්ඛන්ධමූලකානි චත්තාරි, වෙදනාක්ඛන්ධමූලකානි තීණි, සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකානි ද්වෙ, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකං එකන්ති හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව අනුලොමනයෙ අග්ගහිතග්ගහණෙන දස යමකානි. පටිලොමනයෙ දසාති වීසති. තථා සෙසෙසුපීති එකෙකස්මිං කාලෙ වීසති වීසති කත්වා ඡසු කාලෙසු වීසං යමකසතං, චත්තාරීසානි ද්වෙ පුච්ඡාසතානි, අසීත්යාධිකානි චත්තාරි අත්ථසතානි ච හොන්තීති ඉදමෙත්ථ පාළිවවත්ථානං.

අත්ථවිනිච්ඡයෙ පනෙත්ථ අතීතානාගතපච්චුප්පන්නසඞ්ඛාතා තයො අද්ධා පවත්තිවාරෙ විය චුතිපටිසන්ධිවසෙන න ලබ්භන්ති. පවත්තෙ චිත්තක්ඛණවසෙනෙව ලබ්භන්ති. තෙනෙවෙත්ථ ‘යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති, සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානාතී’තිආදීසු පුච්ඡාසු ‘ආමන්තා’ති විස්සජ්ජනං කතං. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණස්මිඤ්හි නිබ්බානාරම්මණෙන චිත්තෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු පරිඤ්ඤාකිච්චනිබ්බත්තියා යං කිඤ්චි එකං ඛන්ධං පරිජානන්තො ඉතරම්පි පරිජානාතීති වුච්චති. එවමෙත්ථ ‘පරිජානාතී’ති පඤ්හෙසු අනුලොමනයෙ පරිඤ්ඤාකිච්චස්ස මත්ථකප්පත්තං අග්ගමග්ගසමඞ්ගිං සන්ධාය ‘ආමන්තා’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. පටිලොමනයෙ පන ‘න පරිජානාතී’ති පඤ්හෙසු පුථුජ්ජනාදයො සන්ධාය ‘ආමන්තා’ති වුත්තං. ‘පරිජානිත්ථා’ති ඉමස්මිං පන අතීතකාලවාරෙ මග්ගානන්තරඅග්ගඵලෙ ඨිතොපි පරිඤ්ඤාකිච්චස්ස නිට්ඨිතත්තා පරිජානිත්ථයෙව නාම.

යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති, සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානිත්ථාති පඤ්හෙන අග්ගමග්ගසමඞ්ගිං පුච්ඡති. යස්මා පනෙස ඛන්ධපඤ්චකං පරිජානාතියෙව නාම, න තාව නිට්ඨිතපරිඤ්ඤාකිච්චො; තස්මා ‘නො’ති පටිසෙධො කතො. දුතියපඤ්හෙ පන පරිජානිත්ථාති අරහන්තං පුච්ඡති. යස්මා පනෙසො නිට්ඨිතපරිඤ්ඤාකිච්චො. නත්ථි තස්ස පරිඤ්ඤෙය්යං නාම; තස්මා ‘නො’ති පටිසෙධො කතො. පටිලොමනයවිස්සජ්ජනෙ පනෙත්ථ අරහා රූපක්ඛන්ධං න පරිජානාතීති අරහතො පරිඤ්ඤාය අභාවෙන වුත්තං. අග්ගමග්ගසමඞ්ගී වෙදනාක්ඛන්ධං න පරිජානිත්ථාති අරහත්තමග්ගට්ඨස්ස අනිට්ඨිතපරිඤ්ඤාකිච්චතාය වුත්තං. න කෙවලඤ්ච වෙදනාක්ඛන්ධමෙව, එකධම්මම්පි සො න පරිජානිත්ථෙව. ඉදං පන පුච්ඡාවසෙන වුත්තං. නො ච රූපක්ඛන්ධන්ති ඉදම්පි පුච්ඡාවසෙනෙව වුත්තං. අඤ්ඤම්පි පන සො ඛන්ධං පරිජානාති.

යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාති, සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානිස්සතීති එත්ථ යස්මා මග්ගට්ඨපුග්ගලො එකචිත්තක්ඛණිකො, තස්මා සො පරිජානිස්සතීති සඞ්ඛං න ගච්ඡති. තෙන වුත්තං ‘නො’ති. තෙ රූපක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානිත්ථාති පුච්ඡාසභාගෙන වුත්තං, න පරිජානිංසූති පනෙත්ථ අත්ථො. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බොති.

ඉදානි මූලයමකෙ දෙසිතෙයෙව කුසලාදිධම්මෙ ආයතනවසෙනාපි සඞ්ගණ්හිත්වා ඛන්ධයමකානන්තරං දෙසිතස්ස ආයතනයමකස්ස වණ්ණනා හොති. තත්ථ ඛන්ධයමකෙ වුත්තනයෙනෙව පාළිවවත්ථානං වෙදිතබ්බං. යථෙව හි තත්ථ පණ්ණත්තිවාරො, පවත්තිවාරො, පරිඤ්ඤාවාරොති තයො මහාවාරා හොන්ති, තථා ඉධාපි. වචනත්ථොපි නෙසං තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉධාපි ච පණ්ණත්තිවාරො උද්දෙසනිද්දෙසවසෙන ද්විධා වවත්ථිතො. ඉතරෙ නිද්දෙසවසෙනෙව. ‘තත්ථ ද්වාදසායතනානී’ති පදං ආදිං කත්වා යාව නායතනා න මනොති, තාව පණ්ණත්තිවාරස්ස උද්දෙසවාරො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ද්වාදසායතනානීති අයං යමකවසෙන පුච්ඡිතබ්බානං ආයතනානං උද්දෙසො. චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතනන්ති තෙසඤ්ඤෙව පභෙදතො නාමවවත්ථානං. යමකවසෙන පුච්ඡාසුඛත්ථඤ්චෙත්ථ පඨමං පටිපාටියා අජ්ඣත්තරූපායතනානි වුත්තානි. පච්ඡා බාහිරරූපායතනානි. පරියොසානෙ මනායතනධම්මායතනානි.