ඉදානි යස්ස රූපක්ඛන්ධොතිආදිනා නයෙන පවත්තිවාරො ආරද්ධො. කස්මා පනෙත්ථ උද්දෙසවාරො න වුත්තොති? හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා. පණ්ණත්තිවාරස්මිඤ්හි උද්දෙසවාරෙ නයො දස්සිතො. තෙන පන නයෙන සක්කා සො ඉධ අවුත්තොපි ජානිතුන්ති තං අවත්වා නිද්දෙසවාරොව ආරද්ධො. ඉමස්මිං පන පවත්තිවාරසඞ්ඛාතෙ මහාවාරෙ උප්පාදවාරො, නිරොධවාරො, උප්පාදනිරොධවාරොති තයො අන්තරවාරා හොන්ති. තෙසු පඨමො ධම්මානං උප්පාදලක්ඛණස්ස දීපිතත්තා උප්පාදවාරොති වුච්චති. දුතියො තෙසඤ්ඤෙව නිරොධලක්ඛණස්ස දීපිතත්තා නිරොධවාරොති වුච්චති. තතියො උභින්නම්පි ලක්ඛණානං දීපිතත්තා උප්පාදනිරොධවාරොති වුච්චති. උප්පාදවාරෙන චෙත්ථ ධම්මානං උප්පජ්ජනාකාරොව දීපිතො. නිරොධවාරෙන ‘උප්පන්නං නාම නිච්චං නත්ථී’ති තෙසඤ්ඤෙව අනිච්චතා දීපිතා. උප්පාදනිරොධවාරෙන තදුභයං.

තත්ථ උප්පාදවාරෙ තාව තිණ්ණං අද්ධානං වසෙන ඡ කාලභෙදා හොන්ති – පච්චුප්පන්නො, අතීතො, අනාගතො, පච්චුප්පන්නෙනාතීතො, පච්චුප්පන්නෙනානාගතො, අතීතෙනානාගතොති. තෙසු ‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’ති පච්චුප්පන්නාභිධානවසෙන පච්චුප්පන්නො වෙදිතබ්බො. සො පච්චුප්පන්නානං ධම්මානං පච්චක්ඛතො ගහෙතබ්බත්තා අතිවිය සුවිඤ්ඤෙය්යොති පඨමං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථාති අතීතාභිධානවසෙන අතීතො වෙදිතබ්බො. සො පච්චක්ඛතො අනුභූතපුබ්බානං අතීතධම්මානං අනුමානෙන අනාගතෙහි සුවිඤ්ඤෙය්යතරත්තා දුතියං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතීති අනාගතාභිධානවසෙන අනාගතො වෙදිතබ්බො. සො පච්චක්ඛතො ච අනුභූතපුබ්බවසෙන ච ගහිතධම්මානුමානෙන ‘අනාගතෙපි එවරූපා ධම්මා උප්පජ්ජිස්සන්තී’ති ගහෙතබ්බතො තතියං වුත්තො.

යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථාති පච්චුප්පන්නෙන සද්ධිං අතීතාභිධානවසෙන පච්චුප්පන්නෙනාතීතො වෙදිතබ්බො. සො මිස්සකෙසු තීසු සුවිඤ්ඤෙය්යතරත්තා චතුත්ථං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතීති පච්චුප්පන්නෙන සද්ධිං අනාගතාභිධානවසෙන පච්චුප්පන්නෙනානාගතො වෙදිතබ්බො. සො පච්චක්ඛතො ගහෙතබ්බානං ධම්මානං අත්ථිතාය අත්ථතො සුවිඤ්ඤෙය්යතරොති පඤ්චමං වුත්තො. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජිස්සතීති අතීතෙන සද්ධිං අනාගතාභිධානවසෙන අතීතෙනානාගතො වෙදිතබ්බො. සො පුරිමෙහි දුවිඤ්ඤෙය්යොති ඡට්ඨං වුත්තො.

එවමෙතෙසු ඡසු කාලභෙදෙසු ය්වායං පඨමො පච්චුප්පන්නො, තත්ථ පුග්ගලතො, ඔකාසතො, පුග්ගලොකාසතොති තයො වාරා හොන්ති. තෙසු යස්සාති පුග්ගලවසෙන ඛන්ධානං උප්පත්තිදීපනො පුග්ගලවාරො. යත්ථාති ඔකාසවසෙන ඛන්ධානං උප්පත්තිදීපනො ඔකාසවාරො. යස්ස යත්ථාති පුග්ගලොකාසවසෙන ඛන්ධානං උප්පත්තිදීපනො පුග්ගලොකාසවාරො. ඉමෙ පන තයොපි වාරා පඨමං අනුලොමනයෙන නිද්දිසිත්වා පච්ඡා පටිලොමනයෙන නිද්දිට්ඨා. තෙසු ‘උප්පජ්ජති’ ‘උප්පජ්ජිත්ථ,’ ‘උප්පජ්ජිස්සතී’ති වචනතො උප්පත්තිදීපනො අනුලොමනයො. ‘නුප්පජ්ජති’, ‘නුප්පජ්ජිත්ථ,’ ‘නුප්පජ්ජිස්සතී’ති වචනතො අනුප්පත්තිදීපනො පටිලොමනයො.

තත්ථ පච්චුප්පන්නකාලෙ තාව පුග්ගලවාරස්ස අනුලොමනයෙ “යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. යස්ස වා පන වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති. යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, උප්පජ්ජති. යස්ස වා පන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී”ති එවං රූපක්ඛන්ධමූලකානි චත්තාරි යමකානි; “යස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස සඤ්ඤාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී”තිආදිනා නයෙන වෙදනාක්ඛන්ධමූලකානි තීණි; සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකානි ද්වෙ; සඞ්ඛාරක්ඛන්ධමූලකං එකන්ති අග්ගහිතග්ගහණෙන දස යමකානි හොන්ති.

තත්ථ රූපක්ඛන්ධමූලකෙසු චතූසු ආදිතො එකමෙව විස්සජ්ජිතං. සෙසානි තෙන සදිසවිස්සජ්ජනානීති තන්තියා ලහුභාවත්ථං සඞ්ඛිත්තානි. වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකෙසුපි ‘ආමන්තා’ති එකසදිසමෙව විස්සජ්ජනං. තස්මා තානිපි තන්තියා ලහුභාවත්ථං සඞ්ඛිත්තානෙවාති එවමෙතානි පච්චුප්පන්නකාලෙ පුග්ගලවාරෙ අනුලොමනයෙ එකයමකවිස්සජ්ජනෙනෙව දස යමකානි විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. යථා ච පුග්ගලවාරෙ දස, එවං ඔකාසවාරෙ දස, පුග්ගලොකාසවාරෙ දසාති පච්චුප්පන්නකාලෙ තීසු වාරෙසු අනුලොමනයෙ තිංස යමකානි හොන්ති. යථා ච අනුලොමනයෙ, එවං පටිලොමනයෙපීති සබ්බානිපි පච්චුප්පන්නකාලෙ සට්ඨි යමකානි හොන්ති. තෙසු වීසපුච්ඡාසතං, චත්තාරීසානි ච ද්වෙ අත්ථසතානි හොන්තීති වෙදිතබ්බානි. එවං සෙසෙසුපි පඤ්චසු කාලභෙදෙසු පුග්ගලාදිභෙදතො අනුලොමපටිලොමනයවසෙන ඡ ඡ වාරා. එකෙකස්මිං වාරෙ දස දස කත්වා සට්ඨි සට්ඨි යමකානීති තීණි යමකසතානි. තානි පුරිමෙහි සද්ධිං සට්ඨාධිකානි තීණි යමකසතානි, වීසාධිකානි සත්තපුච්ඡාසතානි, චත්තාරීසානි ච චුද්දස අත්ථසතානි හොන්ති. ඉදං තාව උප්පාදවාරෙ පාළිවවත්ථානං. යථා ච උප්පාදවාරෙ, තථා නිරොධවාරෙපි, උප්පාදනිරොධවාරෙපීති සබ්බස්මිම්පි පවත්තිමහාවාරෙ අසීති යමකසහස්සං, සට්ඨිසතාධිකානි ද්වෙ පුච්ඡාසහස්සානි, වීසං තිසතාධිකානි ච චත්තාරි අත්ථසහස්සානි වෙදිතබ්බානි.