පඤ්හාපුච්ඡකෙ පාළිඅනුසාරෙනෙව සම්මප්පධානානං කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණත්තිකෙසු පන සබ්බානිපි එතානි අප්පමාණං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තිතො අප්පමාණාරම්මණානෙව, න මග්ගාරම්මණානි; සහජාතහෙතුවසෙන පන මග්ගහෙතුකානි; වීමංසං ජෙට්ඨකං කත්වා මග්ගභාවනාකාලෙ මග්ගාධිපතීනි; ඡන්දචිත්තජෙට්ඨිකාය මග්ගභාවනාය න වත්තබ්බානි මග්ගාධිපතීනීති; වීරියජෙට්ඨිකාය පන අඤ්ඤස්ස වීරියස්ස අභාවා න වත්තබ්බානි මග්ගාධිපතීනීති වා න මග්ගාධිපතීනීති වා; අතීතාදීසු එකාරම්මණභාවෙනපි න වත්තබ්බානි; නිබ්බානස්ස පන බහිද්ධාධම්මත්තා බහිද්ධාරම්මණානි නාම හොන්තීති. එවමෙතස්මිං පඤ්හාපුච්ඡකෙ නිබ්බත්තිතලොකුත්තරානෙව සම්මප්පධානානි කථිතානි. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි සුත්තන්තභාජනීයස්මිංයෙව ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා සම්මප්පධානා කථිතා; අභිධම්මභාජනීයපඤ්හාපුච්ඡකෙසු පන ලොකුත්තරායෙවාති. එවමයං සම්මප්පධානවිභඞ්ගොපි තෙපරිවට්ටං නීහරිත්වාව භාජෙත්වා දස්සිතොති.

ඉදානි තදනන්තරෙ ඉද්ධිපාදවිභඞ්ගෙ චත්තාරොති ගණනපරිච්ඡෙදො. ඉද්ධිපාදාති එත්ථ ඉජ්ඣතීති ඉද්ධි, සමිජ්ඣති නිප්ඵජ්ජතීති අත්ථො. ඉජ්ඣන්ති වා එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීතිපි ඉද්ධි. පඨමෙනත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො ඉද්ධිපාදො, ඉද්ධිකොට්ඨාසොති අත්ථො. දුතියෙනත්ථෙන ඉද්ධියා පාදොති ඉද්ධිපාදො; පාදොති පතිට්ඨා, අධිගමුපායොති අත්ථො. තෙන හි යස්මා උපරූපරිවිසෙසසඞ්ඛාතං ඉද්ධිං පජ්ජන්ති පාපුණන්ති, තස්මා පාදොති වුච්චති. එවං තාව “චත්තාරො ඉද්ධිපාදා”ති එත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඉදානි තෙ භාජෙත්වා දස්සෙතුං ඉධ භික්ඛූතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඉධ භික්ඛූති ඉමස්මිං සාසනෙ භික්ඛු. ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතන්ති එත්ථ ඡන්දහෙතුකො ඡන්දාධිකො වා සමාධි ඡන්දසමාධි. කත්තුකම්යතාඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධිස්සෙතං අධිවචනං. පධානභූතා සඞ්ඛාරා පධානසඞ්ඛාරා. චතුකිච්චසාධකස්ස සම්මප්පධානවීරියස්සෙතං අධිවචනං. සමන්නාගතන්ති ඡන්දසමාධිනා ච පධානසඞ්ඛාරෙහි ච උපෙතං. ඉද්ධිපාදන්ති නිප්ඵත්තිපරියායෙන වා ඉජ්ඣනකට්ඨෙන ඉජ්ඣන්ති එතාය සත්තා ඉද්ධා වුද්ධා උක්කංසගතා හොන්තීති ඉමිනා වා පරියායෙන ඉද්ධීති සඞ්ඛං ගතානං උපචාරජ්ඣානාදිකුසලචිත්තසම්පයුත්තානං ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරානං අධිට්ඨානට්ඨෙන පාදභූතං සෙසචිත්තචෙතසිකරාසින්ති අත්ථො. යඤ්හි පරතො “ඉද්ධිපාදොති තථාභූතස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො”ති වුත්තං, තං ඉමිනා අත්ථෙන යුජ්ජති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. යථෙව හි ඡන්දං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධි ඡන්දසමාධීති වුත්තො, එවං වීරියං…පෙ… චිත්තං. වීමංසං අධිපතිං කරිත්වා පටිලද්ධසමාධි වීමංසසමාධීති වුච්චති.

ඉදානි ඡන්දසමාධිආදීනි පදානි භාජෙත්වා දස්සෙතුං කථඤ්ච භික්ඛූතිආදි ආරද්ධං. තත්ථ ඡන්දඤ්චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වාති යදි භික්ඛු ඡන්දං අධිපතිං ඡන්දං ජෙට්ඨකං ඡන්දං ධුරං ඡන්දං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා සමාධිං පටිලභති නිබ්බත්තෙති, එවං නිබ්බත්තිතො අයං සමාධි ඡන්දසමාධි නාම වුච්චතීති අත්ථො. වීරියඤ්චෙතිආදීසුපි එසෙව නයො. ඉමෙ වුච්චන්ති පධානසඞ්ඛාරාති එත්තාවතා ඡන්දිද්ධිපාදං භාවයමානස්ස භික්ඛුනො පධානාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතචතුකිච්චසාධකං වීරියං කථිතං. තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වාති තං සබ්බං එකතො රාසිං කත්වාති අත්ථො. සඞ්ඛ්යං ගච්ඡතීති එතං වොහාරං ගච්ඡතීති වෙදිතබ්බන්ති අත්ථො.

ඉදානි “ඡන්දසමාධිපධානසඞ්ඛාරො”ති එතස්මිං පදසමූහෙ ඡන්දාදිධම්මෙ භාජෙත්වා දස්සෙතුං තත්ථ කතමො ඡන්දොතිආදි ආරද්ධං. තං උත්තානත්ථමෙව.

උපෙතො හොතීති ඉද්ධිපාදසඞ්ඛාතො ධම්මරාසි උපෙතො හොති. තෙසං ධම්මානන්ති තෙසං සම්පයුත්තානං ඡන්දාදිධම්මානං. ඉද්ධි සමිද්ධීතිආදීනි සබ්බානි නිප්ඵත්තිවෙවචනානෙව. එවං සන්තෙපි ඉජ්ඣනකට්ඨෙන ඉද්ධි. සම්පුණ්ණා ඉද්ධි සමිද්ධි; උපසග්ගෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. ඉජ්ඣනාකාරො ඉජ්ඣනා. සමිජ්ඣනාති උපසග්ගෙන පදං වඩ්ඪිතං. අත්තනො සන්තානෙ පාතුභාවවසෙන ලභනං ලාභො. පරිහීනානම්පි වීරියාරම්භවසෙන පුන ලාභො පටිලාභො; උපසග්ගෙන වා පදං වඩ්ඪිතං. පත්තීති අධිගමො. අපරිහානවසෙන සම්මා පත්තීති සම්පත්ති. ඵුසනාති පටිලාභඵුසනා. සච්ඡිකිරියාති පටිලාභසච්ඡිකිරියාව. උපසම්පදාති පටිලාභඋපසම්පදා එවාති වෙදිතබ්බා.

තයාභූතස්සාති තෙන ආකාරෙන භූතස්ස; තෙ ඡන්දාදිධම්මෙ පටිලභිත්වා ඨිතස්සාති අත්ථො. වෙදනාක්ඛන්ධොතිආදීහි ඡන්දාදයො අන්තො කත්වා චත්තාරොපි ඛන්ධා කථිතා. තෙ ධම්මෙති තෙ චත්තාරො අරූපක්ඛන්ධෙ; ඡන්දාදයො වා තයො ධම්මෙතිපි වුත්තං. ආසෙවතීතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. සෙසඉද්ධිපාදනිද්දෙසෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එත්තාවතා කිං කථිතන්ති? චතුන්නං භික්ඛූනං මත්ථකප්පත්තං කම්මට්ඨානං කථිතං. එකො හි භික්ඛු ඡන්දං අවස්සයති; කත්තුකම්යතාකුසලධම්මච්ඡන්දෙන අත්ථනිප්ඵත්තියං සති ‘අහං ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙස්සාමි, නත්ථි මය්හං එතස්ස නිබ්බත්තනෙ භාරො’ති ඡන්දං ජෙට්ඨකං ඡන්දං ධුරං ඡන්දං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙති. එකො වීරියං අවස්සයති. එකො චිත්තං, එකො පඤ්ඤං අවස්සයති. පඤ්ඤාය අත්ථනිප්ඵත්තියං සති ‘අහං ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙස්සාමි , නත්ථි මය්හං එතස්ස නිබ්බත්තනෙ භාරො’ති පඤ්ඤං ජෙට්ඨකං පඤ්ඤං ධුරං පඤ්ඤං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා ලොකුත්තරධම්මං නිබ්බත්තෙති.