වෙදනානුපස්සනානිද්දෙසෙපි හෙට්ඨා වුත්තසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුඛං වෙදනං වෙදයමානොතිආදීසු පන සුඛං වෙදනන්ති කායිකං වා චෙතසිකං වා සුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘අහං සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාතීති අත්ථො. තත්ථ කාමං උත්තානසෙය්යකාපි දාරකා ථඤ්ඤපිවනාදිකාලෙ සුඛං වෙදයමානා ‘සුඛං වෙදනං වෙදයාමා’ති පජානන්ති, න පනෙතං එවරූපං ජානනං සන්ධාය වුත්තං. එවරූපඤ්හි ජානනං සත්තූපලද්ධිං නප්පජහති, සත්තසඤ්ඤං න උග්ඝාටෙති, කම්මට්ඨානං වා සතිපට්ඨානභාවනා වා න හොති. ඉමස්ස පන භික්ඛුනො ජානනං සත්තූපලද්ධිං පජහති, සත්තසඤ්ඤං උග්ඝාටෙති, කම්මට්ඨානඤ්චෙව සතිපට්ඨානභාවනා ච හොති. ‘ඉදඤ්හි කො වෙදයති, කස්ස වෙදනා, කිං කාරණා වෙදනා’ති එවං සම්පජානවෙදියනං සන්ධාය වුත්තං.

තත්ථ කො වෙදයතීති? න කොචි සත්තො වා පුග්ගලො වා වෙදයති. කස්ස වෙදනාති? න කස්සචි සත්තස්ස වා පුග්ගලස්ස වා වෙදනා. කිං කාරණා වෙදනාති? වත්ථුආරම්මණා ච පනෙසා වෙදනා. තස්මා එස එවං පජානාති – ‘තං තං සුඛාදීනං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයති; තං පන වෙදනාපවත්තිං උපාදාය ‘අහං වෙදයාමී’ති වොහාරමත්තං හොතී’ති. එවං වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයතීති සල්ලක්ඛෙන්තො ‘එස සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාතීති වෙදිතබ්බො, චිත්තලපබ්බතෙ අඤ්ඤතරො ථෙරො විය.

ථෙරො කිර අඵාසුකකාලෙ බලවවෙදනාය නිත්ථුනන්තො අපරාපරං පරිවත්තති. තමෙකො දහරො ආහ – “කතරං වො, භන්තෙ, ඨානං රුජතී”ති? “ආවුසො, පාටියෙක්කං රුජනට්ඨානං නාම නත්ථි; වත්ථුං ආරම්මණං කත්වා වෙදනාව වෙදයතී”ති. “එවං ජානනකාලතො පට්ඨාය අධිවාසෙතුං වට්ටති නො, භන්තෙ”ති. “අධිවාසෙමි, ආවුසො”ති. “අධිවාසනා, භන්තෙ, සෙය්යො”ති. ථෙරො අධිවාසෙසි. වාතො යාව හදයා ඵාලෙසි. මඤ්චකෙ අන්තානි රාසීකතානි අහෙසුං. ථෙරො දහරස්ස දස්සෙසි – “වට්ටතාවුසො, එත්තකා අධිවාසනා”ති? දහරො තුණ්හී අහොසි. ථෙරො වීරියසමාධිං යොජෙත්වා සහපටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණිත්වා සමසීසී හුත්වා පරිනිබ්බායි.

යථා ච සුඛං, එවං දුක්ඛං…පෙ… නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී”ති පජානාති. ඉති භගවා රූපකම්මට්ඨානං කථෙත්වා අරූපකම්මට්ඨානං කථෙන්තො වෙදනාවසෙන කථෙසි. දුවිධඤ්හි කම්මට්ඨානං – රූපකම්මට්ඨානං අරූපකම්මට්ඨානඤ්ච; රූපපරිග්ගහො අරූපපරිග්ගහොතිපි එතදෙව වුච්චති. තත්ථ භගවා රූපකම්මට්ඨානං කථෙන්තො සඞ්ඛෙපමනසිකාරවසෙන වා විත්ථාරමනසිකාරවසෙන වා චතුධාතුවවත්ථානං කථෙසි. තදුභයම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ සබ්බාකාරතො දස්සිතමෙව.

අරූපකම්මට්ඨානං පන කථෙන්තො යෙභුය්යෙන වෙදනාවසෙන කථෙසි. තිවිධො හි අරූපකම්මට්ඨානෙ අභිනිවෙසො – ඵස්සවසෙන, වෙදනාවසෙන, චිත්තවසෙනාති. කථං? එකච්චස්ස හි සංඛිත්තෙන වා විත්ථාරෙන වා පරිග්ගහිතෙ රූපකම්මට්ඨානෙ තස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තචෙතසිකානං පඨමාභිනිපාතො තං ආරම්මණං ඵුසන්තො උප්පජ්ජමානො ඵස්සො පාකටො හොති. එකච්චස්ස තං ආරම්මණං අනුභවන්තී උප්පජ්ජමානා වෙදනා පාකටා හොති. එකච්චස්ස තං ආරම්මණං පරිග්ගහෙත්වා විජානන්තං උප්පජ්ජමානං විඤ්ඤාණං පාකටං හොති. තත්ථ යස්ස ඵස්සො පාකටො හොති, සොපි ‘න කෙවලං ඵස්සොව උප්පජ්ජති; තෙන සද්ධිං තදෙවාරම්මණං අනුභවමානා වෙදනාපි උප්පජ්ජති, සඤ්ජානමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානනමානං විඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. යස්ස වෙදනා පාකටා හොති, සොපි ‘න කෙවලං වෙදනාව උප්පජ්ජති; තාය සද්ධිං තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සොපි උප්පජ්ජති, සඤ්ජානනමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි, විජානනමානං විඤ්ඤාණම්පි උප්පජ්ජතී’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති. යස්ස විඤ්ඤාණං පාකටං හොති, සොපි ‘න කෙවලං විඤ්ඤාණමෙව උප්පජ්ජති; තෙන සද්ධිං තදෙවාරම්මණං ඵුසමානො ඵස්සොපි උප්පජ්ජති, අනුභවමානා වෙදනාපි, සඤ්ජානනමානා සඤ්ඤාපි, චෙතයමානා චෙතනාපි උප්පජ්ජතී’ති ඵස්සපඤ්චමකෙයෙව පරිග්ගණ්හාති.

සො ‘ඉමෙ ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා කිංනිස්සිතා’ති උපධාරෙන්තො ‘වත්ථුනිස්සිතා’ති පජානාති. වත්ථු නාම කරජකායො; යං සන්ධාය වුත්තං “ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථසිතං, එත්ථපටිබද්ධ”න්ති (දී· නි· 1.235). සො අත්ථතො භූතානි චෙව උපාදාරූපානි ච. එවමෙත්ථ වත්ථු රූපං, ඵස්සපඤ්චමකා නාමන්ති නාමරූපමෙව පස්සති. රූපඤ්චෙත්ථ රූපක්ඛන්ධො, නාමං චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධාති පඤ්චක්ඛන්ධමත්තං හොති. නාමරූපවිනිමුත්තා හි පඤ්චක්ඛන්ධා පඤ්චක්ඛන්ධවිනිමුත්තං වා නාමරූපං නත්ථි.

සො ‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා කිංහෙතුකා’ති උපපරික්ඛන්තො ‘අවිජ්ජාදිහෙතුකා’ති පස්සති; තතො පච්චයො චෙව පච්චයුප්පන්නඤ්ච ඉදං; අඤ්ඤො සත්තො වා පුග්ගලො වා නත්ථි; සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජමත්තමෙවාති සප්පච්චයනාමරූපවසෙනව තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා විපස්සනාපටිපාටියා ‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’ති සම්මසන්තො විචරති. සො ‘අජ්ජ අජ්ජා’ති පටිවෙධං ආකඞ්ඛමානො තථාරූපෙ දිවසෙ උතුසප්පායං, පුග්ගලසප්පායං, භොජනසප්පායං, ධම්මසවනසප්පායං වා ලභිත්වා එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නොව විපස්සනං මත්ථකං පාපෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාති. එවං ඉමෙසං තිණ්ණම්පි ජනානං යාව අරහත්තා කම්මට්ඨානං කථිතං හොති.