ඉදානි නිද්දෙසවාරවසෙන විත්ථාරකථා හොති. “අවිජ්ජා පච්චයා සඞ්ඛාරා”ති හි වුත්තං. තත්ථ අවිජ්ජාපච්චයෙසු සඞ්ඛාරෙසු දස්සෙතබ්බෙසු යස්මා පුත්තෙ කථෙතබ්බෙ පඨමං පිතා කථීයති. එවඤ්හි සති ‘මිත්තස්ස පුත්තො, දත්තස්ස පුත්තො’ති පුත්තො සුකථිතො හොති. තස්මා දෙසනාකුසලො සත්ථා සඞ්ඛාරානං ජනකත්ථෙන පිතුසදිසං අවිජ්ජං තාව දස්සෙතුං තත්ථ කතමා අවිජ්ජා? දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණන්තිආදිමාහ.

තත්ථ යස්මා අයං අවිජ්ජා දුක්ඛසච්චස්ස යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා ගන්ථෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා “දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ”න්ති වුච්චති. තථා යස්මා දුක්ඛසමුදයස්ස දුක්ඛනිරොධස්ස දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා ගන්ථෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. ඉමෙසු චතූසු ඨානෙසු සුත්තන්තිකපරියායෙන අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාති කථිතං.

නික්ඛෙපකණ්ඩෙ (ධ· ස· 1067) පන අභිධම්මපරියායෙන “පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණ”න්ති අපරෙසුපි චතූසු ඨානෙසු අඤ්ඤාණං ගහිතං. තත්ථ පුබ්බන්තෙති අතීතො අද්ධා, අතීතානි ඛන්ධධාතුආයතනානි. අපරන්තෙති අනාගතො අද්ධා, අනාගතානි ඛන්ධධාතුආයතනානි. පුබ්බන්තාපරන්තෙති තදුභයං. ඉදප්පච්චයතාති සඞ්ඛාරාදීනං කාරණානි අවිජ්ජාදීනි අඞ්ගානි. පටිච්චසමුප්පන්නධම්මාති අවිජ්ජාදීහි නිබ්බත්තා සඞ්ඛාරාදයො ධම්මා. තත්රායං අවිජ්ජා යස්මා අතීතානං ඛන්ධාදීනං යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා ගන්ථෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා “පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණ”න්ති වුච්චති. තථා යස්මා අනාගතානං ඛන්ධාදීනං, අතීතානාගතානං ඛන්ධාදීනං ඉදප්පච්චයතාය චෙව පටිච්චසමුප්පන්නධම්මානඤ්ච යාථාවසරසලක්ඛණං ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙති, ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා ගන්ථෙත්වා තිට්ඨති, තස්මා ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණන්ති වුච්චති. ඉමෙසු අට්ඨසු ඨානෙසු අභිධම්මපරියායෙන අඤ්ඤාණං අවිජ්ජාති කථිතං.

එවං කිං කථිතං හොති? කිච්චතො චෙව ජාතිතො ච අවිජ්ජා කථිතා නාම හොති. කථං ? අයඤ්හි අවිජ්ජා ඉමානි අට්ඨ ඨානානි ජානිතුං පස්සිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතීති කිච්චතො කථිතා; උප්පජ්ජමානාපි ඉමෙසු අට්ඨසු ඨානෙසු උප්පජ්ජතීති ජාතිතොපි කථිතා. එවං කථෙත්වා පුන “යං එවරූපං අඤ්ඤාණං අදස්සන”න්තිආදීනි පඤ්චවීසති පදානි අවිජ්ජාය ලක්ඛණං දස්සෙතුං ගහිතානි.

තත්ථ යස්මා අයං අවිජ්ජා ඉමෙහි අට්ඨහි පදෙහි කථිතාපි පුන පඤ්චවීසතියා පදෙහි ලක්ඛණෙ අකථිතෙ සුකථිතා නාම න හොති, ලක්ඛණෙ පන කථිතෙයෙව සුකථිතා නාම හොති. යථා පුරිසො නට්ඨං ගොණං පරියෙසමානො මනුස්සෙ පුච්ඡෙය්ය – “අපි, අය්යා, සෙතං ගොණං පස්සථ, රත්තං ගොණං පස්සථා”ති? තෙ එවං වදෙය්යුං – “ඉමස්මිං රට්ඨෙ සෙතරත්තානං ගොණානං අන්තො නත්ථි, කිං තෙ ගොණස්ස ලක්ඛණ”න්ති? අථ තෙන ‘සඞ්ඝාටි’ වා ‘නඞ්ගලං’ වාති වුත්තෙ ගොණො සුකථිතො නාම භවෙය්ය; එවමෙව යස්මා අයං අවිජ්ජා අට්ඨහි පදෙහි කථිතාපි පුන පඤ්චවීසතියා පදෙහි ලක්ඛණෙ අකථිතෙ සුකථිතා නාම න හොති, ලක්ඛණෙ පන කථිතෙයෙව සුකථිතා නාම හොති. තස්මා යානස්සා ලක්ඛණදස්සනත්ථං පඤ්චවීසති පදානි කථිතානි, තෙසම්පි වසෙන වෙදිතබ්බා.