පඤ්හාපුච්ඡකෙ අට්ඨාරසන්නං ධාතූනං හෙට්ඨා වුත්තනයානුසාරෙනෙව කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණත්තිකෙසු පන ඡ ධාතුයො පරිත්තාරම්මණාති ඉදං පන පඤ්චන්නං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං මනොධාතුයා ච එකන්තෙන පඤ්චසු රූපාරම්මණාදීසු පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. ද්වෙ ධාතුයොති වුත්තානං පන ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං මනායතනධම්මායතනෙසු වුත්තනයෙනෙව පරිත්තාරම්මණාදිතා වෙදිතබ්බා. ඉති ඉමස්මිම්පි පඤ්හාපුච්ඡකෙ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමිකා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතා. එවමයං ධාතුවිභඞ්ගොපි තෙපරිවට්ටං නීහරිත්වාව භාජෙත්වා දෙසිතොති.

ඉදානි තදනන්තරෙ සච්චවිභඞ්ගෙ චත්තාරීති ගණනපරිච්ඡෙදො. අරියසච්චානීති පරිච්ඡින්නධම්මනිදස්සනං. දුක්ඛං අරියසච්චන්තිආදිම්හි පන උද්දෙසවාරෙ –

තත්ථ ‘විභාගතො’ති දුක්ඛාදීනඤ්හි චත්තාරො චත්තාරො අත්ථා විභත්තා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා, යෙ දුක්ඛාදීනි අභිසමෙන්තෙහි අභිසමෙතබ්බා. යථාහ, “දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිණාමට්ඨො – ඉමෙ චත්තාරො දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා. සමුදයස්ස ආයූහනට්ඨො, නිදානට්ඨො, සංයොගට්ඨො, පලිබොධට්ඨො…පෙ… නිරොධස්ස නිස්සරණට්ඨො, විවෙකට්ඨො, අසඞ්ඛතට්ඨො, අමතට්ඨො…පෙ… මග්ගස්ස නිය්යානට්ඨො, හෙත්වට්ඨො, දස්සනට්ඨො, ආධිපතෙය්යට්ඨො – ඉමෙ චත්තාරො මග්ගස්ස මග්ගට්ඨා තථා අවිතථා අනඤ්ඤථා”ති (පටි· ම· 2.8). තථා “දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො, සඞ්ඛතට්ඨො, සන්තාපට්ඨො, විපරිනාමට්ඨො, අභිසමයට්ඨො”ති (පටි· ම· 2.11) එවමාදි. ඉති එවං විභත්තානං චතුන්නං චතුන්නං අත්ථානං වසෙන දුක්ඛාදීනි වෙදිතබ්බානීති. අයං තාවෙත්ථ විභාගතො විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

‘නිබ්බචනලක්ඛණාදිප්පභෙදතො’ති එත්ථ පන ‘නිබ්බචනතො’ තාව ඉධ ‘දු’ඉති අයං සද්දො කුච්ඡිතෙ දිස්සති; කුච්ඡිතඤ්හි පුත්තං දුපුත්තොති වදන්ති. ‘ඛං’සද්දො පන තුච්ඡෙ; තුච්ඡඤ්හි ආකාසං ඛන්ති වුච්චති. ඉදඤ්ච පඨමසච්චං කුච්ඡිතං අනෙකඋපද්දවාධිට්ඨානතො, තුච්ඡං බාලජනපරිකප්පිතධුවසුභසුඛත්තභාවවිරහිතතො. තස්මා කුච්ඡිතත්තා තුච්ඡත්තා ච දුක්ඛන්ති වුච්චති. ‘සං’ඉති ච අයං සද්දො “සමාගමො සමෙත”න්තිආදීසු (විභ· 199; දී· නි· 2.396) සංයොගං දීපෙති; ‘උ’ඉති අයං සද්දො “උප්පන්නං උදිත”න්තිආදීසු (පාරා· 172; චූළනි· ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 141) උප්පත්තිං. ‘අය’සද්දො පන කාරණං දීපෙති. ඉදඤ්චාපි දුතියසච්චං අවසෙසපච්චයසමායොගෙ සති දුක්ඛස්සුප්පත්තිකාරණං. ඉති දුක්ඛස්ස සංයොගෙ උප්පත්තිකාරණත්තා දුක්ඛසමුදයන්ති වුච්චති.