සත්තමබලනිද්දෙසෙ ඣායතීති ඣායී. චත්තාරො ඣායීති ඣායිනො චත්තාරො ජනා වුච්චන්ති. තත්ථ පඨමචතුක්කෙ තාව පඨමො සමාපත්තිලාභී සමානොයෙව ‘න ලාභීම්හී’ති, කම්මට්ඨානං සමානංයෙව ‘න කම්මට්ඨාන’න්ති සඤ්ඤී හොති. අයං අප්පගුණජ්ඣානලාභීති වෙදිතබ්බො. දුතියො සමාපත්තියා අලාභීයෙව ‘ලාභීම්හී’ති, අකම්මට්ඨානං සමානංයෙව ‘කම්මට්ඨාන’න්ති සඤ්ඤී හොති. අයං නිද්දාඣායී නාම. නිද්දායිත්වා පටිබුද්ධො එවං මඤ්ඤති. තතියො සමාපත්තිලාභී සමානො ‘සමාපත්තිලාභීම්හී’ති, කම්මට්ඨානමෙව සමානං ‘කම්මට්ඨාන’න්ති සඤ්ඤී හොති. අයං පගුණජ්ඣානලාභීති වෙදිතබ්බො. චතුත්ථො අලාභීයෙව ‘අලාභීම්හී’ති, අකම්මට්ඨානංයෙව ‘අකම්මට්ඨාන’න්ති සඤ්ඤී හොති. එවමෙත්ථ ද්වෙ ජනා අජ්ඣායිනොව ඣායීනං අන්තො පවිට්ඨත්තා ඣායීති වුත්තා.

දුතියචතුක්කෙ සසඞ්ඛාරෙන සප්පයොගෙන සමාධිපාරිබන්ධිකධම්මෙ වික්ඛම්භෙන්තො දන්ධං සමාපජ්ජති නාම. එකං ද්වෙ චිත්තවාරෙ ඨත්වා සහසා වුට්ඨහන්තා ඛිප්පං වුට්ඨහති නාම. සුඛෙනෙව පන සමාධිපාරිබන්ධිකධම්මෙ සොධෙන්තො ඛිප්පං සමාපජ්ජති නාම. යථාපරිච්ඡෙදෙන අවුට්ඨහිත්වා කාලං අතිනාමෙත්වා වුට්ඨහන්තො දන්ධං වුට්ඨාති නාම. ඉතරෙ ද්වෙපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බා. ඉමෙ චත්තාරොපි ජනා සමාපත්තිලාභිනොව.

තතියචතුක්කෙ ‘ඉදං ඣානං පඤ්චඞ්ගිකං, ඉදං චතුරඞ්ගික’න්ති එවං අඞ්ගවවත්ථානපරිච්ඡෙදෙ ඡෙකො සමාධිස්මිං සමාධිකුසලො නාම. නීවරණානි පන වික්ඛම්භෙත්වා චිත්තමඤ්ජූසාය චිත්තං ඨපෙතුං අඡෙකො නො සමාධිස්මිං සමාපත්තිකුසලො නාම. ඉතරෙපි තයො ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බා. ඉමෙපි චත්තාරො සමාපත්තිලාභිනොයෙව.

ඉදානි යානි ඣානානි නිස්සාය ඉමෙ පුග්ගලා ‘ඣායී’ නාම ජාතා, තානි දස්සෙතුං චත්තාරි ඣානානීතිආදිමාහ. තත්ථ චත්තාරි ඣානානි තයො ච විමොක්ඛා අත්ථතො හෙට්ඨා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායමෙව (ධ· ස· අට්ඨ· 160, 248) පකාසිතා. සෙසානම්පි විමොක්ඛට්ඨො තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අපිචෙත්ථ පටිපාටියා සත්ත අප්පිතප්පිතක්ඛණෙ පච්චනීකධම්මෙහි විමුච්චනතො ච ආරම්මණෙ ච අධිමුච්චනතො විමොක්ඛො නාම. අට්ඨමො පන සබ්බසො සඤ්ඤාවෙදයිතෙහි විමුත්තත්තා අපගතවිමොක්ඛො නාම. සමාධීසු චතුක්කනයපඤ්චකනයෙසු පඨමජ්ඣානසමාධි සවිතක්කසවිචාරො නාම. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානසමාධි අවිතක්කවිචාරමත්තසමාධි නාම. චතුක්කනයෙපි පඤ්චකනයෙපි උපරි තීසු ඣානෙසු සමාධි අවිතක්ක අවිචාරසමාධි නාම. සමාපත්තීසු හි පටිපාටියා අට්ඨන්නං සමාපත්තීනං ‘සමාධී’තිපි නාමං ‘සමාපත්තී’තිපි. කස්මා? චිත්තෙකග්ගතාසබ්භාවතො. නිරොධසමාපත්තියා තදභාවතො න සමාධීති නාමං.

හානභාගියො ධම්මොති අප්පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං කාමාදිඅනුපක්ඛන්දනං. විසෙසභාගියො ධම්මොති පගුණෙහි පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨිතස්ස සඤ්ඤාමනසිකාරානං දුතියජ්ඣානාදිඅනුපක්ඛන්දනං. වොදානම්පි වුට්ඨානන්ති ඉමිනා පගුණවොදානං වුට්ඨානං නාම කථිතං. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති. තස්මා වොදානම්පි වුට්ඨානන්ති වුත්තං. තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨානම්පි වුට්ඨානන්ති ඉමිනා භවඞ්ගවුට්ඨානං නාම කථිතං. භවඞ්ගෙන හි සබ්බජ්ඣානෙහි වුට්ඨානං හොති. නිරොධතො පන ඵලසමාපත්තියාව වුට්ඨහන්ති. ඉදං පාළිමුත්තකවුට්ඨානං නාමාති.

අට්ඨමබලනිද්දෙසෙ අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසන්තිආදි සබ්බම්පි විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතමෙව.

නවමබලනිද්දෙසෙපි දිබ්බෙන චක්ඛුනාතිආදි සබ්බං තත්ථෙව විත්ථාරිතං.

දසමබලනිද්දෙසෙ චෙතොවිමුත්තින්ති ඵලසමාධිං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති ඵලඤාණං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙව. අයං තාවෙත්ථ ආචරියානං සමානත්ථකථා. පරවාදී පනාහ – “දසබලඤාණං නාම පාටියෙක්කං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්සෙවායං පභෙදො”ති. තං න තථා දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤමෙව හි දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. දසබලඤාණඤ්හි සකසකකිච්චමෙව ජානාති. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන තම්පි තතො අවසෙසම්පි ජානාති. දසබලඤාණෙසුපි හි පඨමං කාරණාකාරණමෙව ජානාති, දුතියං කම්මන්තරවිපාකන්තරමෙව, තතියං කම්මපරිච්ඡෙදමෙව, චතුත්ථං ධාතුනානත්තකරණමෙව, පඤ්චමං සත්තානං අජ්ඣාසයාධිමුත්තිමෙව, ඡට්ඨං ඉන්ද්රියානං තික්ඛමුදුභාවමෙව, සත්තමං ඣානාදීහි සද්ධිං තෙසං සංකිලෙසාදිමෙව, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවුත්ථඛන්ධසන්තතිමෙව, නවමං සත්තානං චුතිපටිසන්ධිමෙව, දසමං සච්චපරිච්ඡෙදමෙව. සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන එතෙහි ජානිතබ්බඤ්ච තතො උත්තරිතරඤ්ච පජානාති. එතෙසං පන කිච්චං න සබ්බං කරොති. තඤ්හි ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං න සක්කොති, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුං න සක්කොති, මග්ගො හුත්වා කිලෙසෙ ඛෙපෙතුං න සක්කොති.

අපිච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො – “දසබලඤාණං නාම එතං සවිතක්කසවිචාරං, අවිතක්කවිචාරමත්තං, අවිතක්කාවිචාරං, කාමාවචරං, රූපාවචරං, අරූපාවචරං, ලොකියං, ලොකුත්තර”න්ති? ජානන්තො “පටිපාටියා සත්ත ඤාණානි සවිතක්කසවිචාරානී”ති වක්ඛති; තතො “පරානි ද්වෙ ඤාණානි අවිතක්කාවිචාරානී”ති වක්ඛති; “ආසවක්ඛයඤාණං සියා සවිතක්කසවිචාරං, සියා අවිතක්කවිචාරමත්තං, සියා අවිතක්කවිචාර”න්ති වක්ඛති. තථා “පටිපාටියා සත්ත කාමාවචරානි, තතො ද්වෙ රූපාවචරානි, අවසානෙ එකං ලොකුත්තර”න්ති වක්ඛති; “සබ්බඤ්ඤුතඤාණං පන සවිතක්කසවිචාරමෙව, කාමාවචරමෙව, ලොකියමෙවා”ති වක්ඛති. ඉති අඤ්ඤදෙව දසබලඤාණං, අඤ්ඤං සබ්බඤ්ඤුතඤාණන්ති.