චතුත්ථබලනිද්දෙසෙ ඛන්ධනානත්තන්ති ‘අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමා’ති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පජානාති. තෙසුපි ‘එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො…පෙ… එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො. එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො…පෙ… එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො…පෙ… එකවිධෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො…පෙ… එකවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො…පෙ… බහුවිධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො’ති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස නානත්තං පජානාති. ආයතනනානත්තන්ති ‘ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාම. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’ති එවං ආයතනනානත්තං පජානාති. ධාතුනානත්තන්ති ‘අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකා’ති එවං ධාතුනානත්තං පජානාති.

පුන අනෙකධාතුනානාධාතුලොකනානත්තන්ති ඉදං න කෙවලං උපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සෙව නානත්තං තථාගතො පජානාති, අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සාපි නානත්තං තථාගතො පජානාතියෙවාති දස්සෙතුං ගහිතං. පච්චෙකබුද්ධා හි ද්වෙ ච අග්ගසාවකා උපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්සාපි නානත්තං එකදෙසතොව ජානන්ති නො නිප්පදෙසතො, අනුපාදින්නකලොකස්ස පන නානත්තං න ජානන්ති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධො පන ‘ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස නාම රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කාළකො, ඉමස්ස මට්ටො; ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො; ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං නාම හොති; ඉමාය පන ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස රුක්ඛස්ස පුප්ඵං නීලකං හොති, පීතකං, ලොහිතකං, ඔදාතං, සුගන්ධං , දුග්ගන්ධං හොති; ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඵලං ඛුද්දකං හොති, මහන්තං, දීඝං, රස්සං, වට්ටං, සුසණ්ඨානං, දුස්සණ්ඨානං, මට්ඨං, ඵරුසං, සුගන්ධං, දුග්ගන්ධං, මධුරං, තිත්තකං, අම්බිලං, කටුකං, කසාවං හොති; ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නාය ඉමස්ස රුක්ඛස්ස කණ්ටකො තිඛිණො හොති, අතිඛිණො, උජුකො, කුටිලො, තම්බො, කාළකො, නීලො, ඔදාතො හොතී’ති එවං අනුපාදින්නකසඞ්ඛාරලොකස්ස නානත්තං පජානාති. සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව හි එතං බලං, න අඤ්ඤෙසන්ති.

පඤ්චමබලනිද්දෙසෙ හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා. පණීතාධිමුත්තිකාති කල්යාණජ්ඣාසයා. සෙවන්තීති නිස්සයන්ති අල්ලීයන්ති. භජන්තීති උපසඞ්කමන්ති. පයිරුපාසන්තීති පුනප්පුනං උපසඞ්කමන්ති. සචෙ හි ආචරියුපජ්ඣායා න සීලවන්තො හොන්ති, සද්ධිවිහාරිකා සීලවන්තො හොන්ති, තෙ අත්තනො ආචරියුපජ්ඣායෙපි න උපසඞ්කමන්ති, අත්තනා සදිසෙ සාරුප්පභික්ඛූයෙව උපසඞ්කමන්ති. සචෙ ආචරියුපජ්ඣායා සාරුප්පභික්ඛූ, ඉතරෙ අසාරුප්පා, තෙපි න ආචරියුපජ්ඣායෙ උපසඞ්කමන්ති, අත්තනා සදිසෙ හීනාධිමුත්තිකෙ එව උපසඞ්කමන්ති.

එවං උපසඞ්කමනං පන න කෙවලං එතරහෙව, අතීතානාගතෙපීති දස්සෙතුං අතීතම්පි අද්ධානන්තිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙව. ඉදං පන දුස්සීලානං දුස්සීලසෙවනමෙව, සීලවන්තානං සීලවන්තසෙවනමෙව, දුප්පඤ්ඤානං දුප්පඤ්ඤසෙවනමෙව, පඤ්ඤවන්තානං පඤ්ඤවන්තසෙවනමෙව කො නියාමෙතීති? අජ්ඣාසයධාතු නියාමෙති. සම්බහුලා කිර භික්ඛූ එකං ගාමං ගණභික්ඛාචාරං චරන්ති. මනුස්සා බහුභත්තං ආහරිත්වා පත්තානි පූරෙත්වා “තුම්හාකං යථාසභාගෙන පරිභුඤ්ඤථා”ති දත්වා උය්යොජෙසුං. භික්ඛූපි ආහංසු “ආවුසො, මනුස්සා ධාතුසංයුත්තකම්මෙ පයොජෙන්තී”ති. තිපිටකචූළාභයත්ථෙරොපි නාගදීපෙ චෙතියං වන්දනාය පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං ගච්ඡන්තො එකස්මිං ගාමෙ මනුස්සෙහි නිමන්තිතො. ථෙරෙන ච සද්ධිං එකො අසාරුප්පභික්ඛු අත්ථි. ධුරවිහාරෙපි එකො අසාරුප්පභික්ඛු අත්ථි. ද්වීසු භික්ඛුසඞ්ඝෙසු ගාමං ඔසරන්තෙසු තෙ උභොපි ජනා, කිඤ්චාපි ආගන්තුකෙන නෙවාසිකො නෙවාසිකෙන වා ආගන්තුකො න දිට්ඨපුබ්බො, එවං සන්තෙපි, එකතො හුත්වා හසිත්වා හසිත්වා කථයමානා එකමන්තං අට්ඨංසු. ථෙරො දිස්වා “සම්මාසම්බුද්ධෙන ජානිත්වා ධාතුසංයුත්තං කථිත”න්ති ආහ.

එවං ‘අජ්ඣාසයධාතු නියාමෙතී’ති වත්වා ධාතුසංයුත්තෙන අයමෙවත්ථො දීපෙතබ්බො. ගිජ්ඣකූටපබ්බතස්මිඤ්හි ගිලානසෙය්යාය නිපන්නො භගවා ආරක්ඛණත්ථාය පරිවාරෙත්වා වසන්තෙසු සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානාදීසු එකමෙකං අත්තනො අත්තනො පරිසාය සද්ධිං චඞ්කමන්තං ඔලොකෙත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙසි “පස්සථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තං සම්බහුලෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං චඞ්කමන්ත”න්ති? “එවං, භන්තෙ”ති. “සබ්බෙ ඛො එතෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මහාපඤ්ඤා”ති (සං· නි· 2.99) සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බන්ති.