ඉදානි යථානික්ඛිත්තාය මාතිකාය “පඤ්චවිඤ්ඤාණා න හෙතුමෙවා”තිආදිනා නයෙන ආරද්ධෙ නිද්දෙසවාරෙ න හෙතුමෙවාති සාධාරණහෙතුපටික්ඛෙපනිද්දෙසො. තත්ථ “හෙතුහෙතු, පච්චයහෙතු, උත්තමහෙතු, සාධාරණහෙතූති චතුබ්බිධො හෙතූ”තිආදිනා නයෙන යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං රූපකණ්ඩෙ “සබ්බං රූපං න හෙතුමෙවා”තිආදීනං අත්ථවණ්ණනායං (ධ· ස· අට්ඨ· 594) වුත්තමෙව. අහෙතුකමෙවාතිආදීසු බ්යඤ්ජනසන්ධිවසෙන මකාරො වෙදිතබ්බො; අහෙතුකා එවාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. අපිච “හෙතූ ධම්මා නහෙතූ ධම්මා”තිආදීසු (ධ· ස· දුකමාතිකා 1) ධම්මකොට්ඨාසෙසු පඤ්චවිඤ්ඤාණානි හෙතූ ධම්මාති වා සහෙතුකා ධම්මාති වා න හොන්ති. එකන්තෙන පන න හෙතූයෙව, අහෙතුකා යෙවාති ඉමානිපි නයෙනෙත්ථ සබ්බපදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. අබ්යාකතමෙවාති පදං විපාකාබ්යාකතවසෙන වුත්තං. සාරම්මණමෙවාති ඔලුබ්භාරම්මණවසෙන. පච්චයාරම්මණං ඔලුබ්භාරම්මණන්ති හි දුවිධං ආරම්මණං. ඉමස්මිං පන ඨානෙ ඔලුබ්භාරම්මණමෙව ධුරං, පච්චයාරම්මණම්පි ලබ්භතියෙව. අචෙතසිකමෙවාති පදං චිත්තං, රූපං, නිබ්බානන්ති තීසු අචෙතසිකෙසු චිත්තමෙව සන්ධාය වුත්තං. නො අපරියාපන්නමෙවාති ගතිපරියාපන්නචුතිපරියාපන්නසංසාරවට්ටභවපරියාපන්නභාවතො පරියාපන්නා එව, නො අපරියාපන්නා. ලොකතො වට්ටතො න නිය්යන්තීති අනිය්යානිකා . උප්පන්නං මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්යමෙවාති රූපකණ්ඩෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පච්චුප්පන්නානෙව රූපාදීනි ආරබ්භ පවත්තිතො අතීතාදිවිසයං මනොවිඤ්ඤාණම්පි පඤ්චවිඤ්ඤාණසොතපතිතමෙව කත්වා “උපපන්නං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්ය”න්ති (ධ· ස· 584) වුත්තං. පඤ්චවිඤ්ඤාණා පන යස්මා පච්චුප්පන්නාපි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ආරම්මණා න හොන්ති, මනොවිඤ්ඤාණස්සෙව හොන්ති, තස්මා “මනොවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්යමෙවා”ති වුත්තං. අනිච්චමෙවාති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චායෙව. ජරාභිභූතමෙවාති ජරාය අභිභූතත්තා ජරාභිභූතා එව.

උප්පන්නවත්ථුකා උප්පන්නාරම්මණාති අනාගතපටික්ඛෙපො. න හි තෙ අනාගතෙසු වත්ථාරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති.

පුරෙජාතවත්ථුකා පුරෙජාතාරම්මණාති සහුප්පත්තිපටික්ඛෙපො. න හි තෙ සහුප්පන්නං වත්ථුං වා ආරම්මණං වා පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති, සයං පන පච්ඡාජාතා හුත්වා පුරෙජාතෙසු වත්ථාරම්මණෙසු උප්පජ්ජන්ති.

අජ්ඣත්තිකවත්ථුකාති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවසෙන වුත්තං. තානි හි අජ්ඣත්තිකෙ පඤ්ච පසාදෙ වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජන්ති. බාහිරාරම්මණාති බාහිරරූපාදිආරම්මණා. තත්ථ චතුක්කං වෙදිතබ්බං – පඤ්චවිඤ්ඤාණා හි පසාදවත්ථුකත්තා අජ්ඣත්තිකා අජ්ඣත්තිකවත්ථුකා, මනොවිඤ්ඤාණං හදයරූපං වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජනකාලෙ අජ්ඣත්තිකං බාහිරවත්ථුකං, පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා බාහිරා අජ්ඣත්තිකවත්ථුකා , මනොවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා තයො ඛන්ධා හදයරූපං වත්ථුං කත්වා උප්පජ්ජනකාලෙ බාහිරා බාහිරවත්ථුකා.

අසම්භින්නවත්ථුකාති අනිරුද්ධවත්ථුකා. න හි තෙ නිරුද්ධං අතීතං වත්ථුං පටිච්ච උප්පජ්ජන්ති. අසම්භින්නාරම්මණතායපි එසෙව නයො.

අඤ්ඤං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථු ච ආරම්මණඤ්චාතිආදීසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස හි අඤ්ඤං වත්ථු, අඤ්ඤං ආරම්මණං. අඤ්ඤං සොතවිඤ්ඤාණාදීනං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සොතපසාදාදීසු අඤ්ඤතරං වත්ථුං, සද්දාදීසු වා අඤ්ඤතරං ආරම්මණං කත්වා කප්පතො කප්පං ගන්ත්වාපි න උප්පජ්ජති; චක්ඛුපසාදමෙව පන වත්ථුං කත්වා රූපඤ්ච ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති. එවමස්ස වත්ථුපි ද්වාරම්පි ආරම්මණම්පි නිබද්ධං, අඤ්ඤං වත්ථුං වා ද්වාරං වා ආරම්මණං වා න සඞ්කමති, නිබද්ධවත්ථු නිබද්ධද්වාරං නිබද්ධාරම්මණමෙව හුත්වා උප්පජ්ජති. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො.

න අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං පච්චනුභොන්තීති එත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස චක්ඛු සොතස්ස, සොතං වා චක්ඛුස්සාති එවං එකං එකස්ස ගොචරවිසයං න පච්චනුභොතීති අත්ථො. සචෙ හි නීලාදිභෙදං රූපාරම්මණං සමොධානෙත්වා සොතින්ද්රියස්ස උපනෙය්ය ‘ඉඞ්ඝ තාව නං වවත්ථාපෙහි විභාවෙහි – කිං නාමෙතං ආරම්මණ’න්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විනාපි මුඛෙන අත්තනො ධම්මතාය එවං වදෙය්ය – ‘අරෙ අන්ධබාල, වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි පරිධාවමානො අඤ්ඤත්ර මයා කුහිං එතස්ස ජානනකං ලභිස්සසි; ආහර නං චක්ඛුපසාදෙ උපනෙහි; අහමෙතං ආරම්මණං ජානිස්සාමි – යදි වා නීලං යදි වා පීතකං. න හි එසො අඤ්ඤස්ස විසයො; මය්හමෙවෙසො විසයො’ති. සෙසවිඤ්ඤාණෙසුපි එසෙව නයො. එවමෙතෙ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගොචරවිසයං න පච්චනුභොන්ති නාම.