ඉදානි යෙ සඞ්ගහවාරෙ පඤ්ච අත්ථා ච ධම්මා ච සඞ්ගහිතා, තෙසං පභෙදදස්සනනයෙන පටිසම්භිදා විභජිතුං පුන චතස්සොතිආදිනා නයෙන පභෙදවාරො ආරද්ධො. සො සච්චවාරහෙතුවාරධම්මවාරපච්චයාකාරවාරපරියත්තිවාරවසෙන පඤ්චවිධො. තත්ථ පච්චයසමුප්පන්නස්ස දුක්ඛසච්චස්ස පච්චයෙන පත්තබ්බස්ස නිබ්බානස්ස ච අත්ථභාවං, ඵලනිබ්බත්තකස්ස සමුදයස්ස නිබ්බානසම්පාපකස්ස අරියමග්ගස්ස ච ධම්මභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘සච්චවාරො’ වුත්තො. යස්ස කස්සචි පන හෙතුඵලනිබ්බත්තකස්ස හෙතුනො ධම්මභාවං, හෙතුඵලස්ස ච අත්ථභාවං දස්සෙතුං ‘හෙතුවාරො’ වුත්තො. තත්ථ ච හෙතුඵලක්කමවසෙන උප්පටිපාටියා පඨමං ධම්මපටිසම්භිදා නිද්දිට්ඨා. යෙ පන ධම්මා තම්හා තම්හා රූපාරූපප්පභෙදා හෙතුතො ජාතා, තෙසං අත්ථභාවං, තස්ස තස්ස ච රූපාරූපධම්මප්පභෙදස්ස හෙතුනො ධම්මභාවං දස්සෙතුං ‘ධම්මවාරො’ වුත්තො. ජරාමරණාදීනං පන අත්ථභාවං, ජරාමරණාදිසමුදයසඞ්ඛාතානං ජාතිආදීනඤ්ච ධම්මභාවං දස්සෙතුං ‘පච්චයාකාරවාරො’ වුත්තො. තතො පරියත්තිසඞ්ඛාතස්ස තස්ස තස්ස භාසිතස්ස ධම්මභාවං, භාසිතසඞ්ඛාතෙන පච්චයෙන පත්තබ්බස්ස භාසිතත්ථස්ස ච අත්ථභාවං දස්සෙතුං ‘පරියත්තිවාරො’ වුත්තො.

තත්ථ ච යස්මා භාසිතං ඤත්වා තස්සත්ථො ඤායති, තස්මා භාසිතභාසිතත්ථක්කමෙන උප්පටිපාටියා පඨමං ධම්මපටිසම්භිදා නිද්දිට්ඨා. පරියත්තිධම්මස්ස ච පභෙදදස්සනත්ථං “තත්ථ කතමා ධම්මපටිසම්භිදා”ති පුච්ඡාපුබ්බඞ්ගමො පටිනිද්දෙසවාරො වුත්තො. තත්ථ සුත්තන්තිආදීහි නවහි අඞ්ගෙහි නිප්පදෙසතො තන්ති ගහිතා. අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො, අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථොති ඉමස්මිම්පි ඨානෙ භාසිතවසෙන නිප්පදෙසතො තන්ති එව ගහිතාති.

තත්ථ තිස්සො පටිසම්භිදා ලොකියා. අත්ථපටිසම්භිදා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා . සා හි නිබ්බානාරම්මණානං මග්ගඵලඤාණානං වසෙන ලොකුත්තරාපි හොති. අභිධම්මභාජනීයෙ කුසලාකුසලවිපාකකිරියානං වසෙන චතූහි වාරෙහි විභත්තං. තත්ථ යත්තකානි හෙට්ඨා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ (ධ· ස· 1 ආදයො) කුසලචිත්තානි විභත්තානි, තෙසං සබ්බෙසම්පි වසෙන එකෙකස්මිං චිත්තනිද්දෙසෙ චතස්සො චතස්සො පටිසම්භිදා විභත්තාති වෙදිතබ්බා. අකුසලචිත්තෙසුපි එසෙව නයො. විපාකකිරියවාරෙසු විපාකකිරියානං අත්ථෙන සඞ්ගහිතත්තා, ධම්මපටිසම්භිදං ඡඩ්ඩෙත්වා, එකෙකස්මිං විපාකචිත්තෙ ච කිරියචිත්තෙ ච තිස්සො තිස්සොව පටිසම්භිදා විභත්තා. පාළි පන මුඛමත්තමෙව දස්සෙත්වා සංඛිත්තා. සා හෙට්ඨා ආගතවිත්ථාරවසෙනෙව වෙදිතබ්බා.

කස්මා පන යථා කුසලාකුසලවාරෙසු “තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා”ති වුත්තං, එවමිධ “යෙසං ධම්මානං ඉමෙ විපාකා, තෙසු ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා”ති එවං න වුත්තන්ති? හෙට්ඨා වුත්තත්තා. යදි එවං, “තෙසං විපාකෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා”ති හෙට්ඨා වුත්තත්තා අයං අත්ථපටිසම්භිදාපි ඉධ න වත්තබ්බා සියාති? නො න වත්තබ්බා. කස්මා? හෙට්ඨා විපාකකිරියචිත්තුප්පාදවසෙන අවුත්තත්තා. කිරියවාරෙ ච “යෙසං ධම්මානං ඉමෙ කිරියා”ති වචනමෙව න යුජ්ජතීති ද්වීසුපි ඉමෙසු වාරෙසු තිස්සො තිස්සොව පටිසම්භිදා විභත්තා.

තත්ථ යාය නිරුත්තියා තෙසං ධම්මානං පඤ්ඤත්ති හොතීති යාය නිරුත්තියා තෙසං ඵස්සො හොතීතිආදිනා නයෙන වුත්තානං ධම්මානං “අයං ඵස්සො, අයං වෙදනා”ති එවං පඤ්ඤත්ති හොති. තත්ථ ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණන්ති තස්මිං අත්ථෙ ධම්මෙ ච පවත්තමානාය තස්සා ධම්මනිරුත්තියා සභාවපඤ්ඤත්තියා අභිලාපෙ ඤාණං. අභිලාපසද්දං ආරම්මණං කත්වා උප්පන්නඤාණමෙව ඉධාපි කථිතං. යෙන ඤාණෙනාති යෙන පටිභානපටිසම්භිදාඤාණෙන. තානි ඤාණානි ජානාතීති ඉතරානි තීණි පටිසම්භිදාඤාණානි ජානාති.