පඤ්හාපුච්ඡකෙ පාළිඅනුසාරෙනෙව සික්ඛාපදානං කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණත්තිකෙසු පන යානි සික්ඛාපදානි එත්ථ සත්තාරම්මණානීති වුත්තානි, තානි යස්මා සත්තොති සඞ්ඛං ගතෙ සඞ්ඛාරෙයෙව ආරම්මණං කරොන්ති, යස්මා ච සබ්බානිපි එතානි සම්පත්තවිරතිවසෙනෙව නිද්දිට්ඨානි, තස්මා “පරිත්තාරම්මණා”ති ච “පච්චුප්පන්නාරම්මණා”ති ච වුත්තං. යතො පන විරමති තස්ස වත්ථුනො අච්චන්තබහිද්ධත්තා සබ්බෙසම්පි බහිද්ධාරම්මණතා වෙදිතබ්බාති.

ඉමස්මිං පන සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ සම්මාසම්බුද්ධෙන අභිධම්මභාජනීයෙපි පඤ්හාපුච්ඡකෙපි ලොකියානෙව සික්ඛාපදානි කථිතානි. උභොපි හි එතෙ නයා ලොකියත්තා එකපරිච්ඡෙදා එව. එවමයං සික්ඛාපදවිභඞ්ගො ද්වෙපරිවට්ටං නීහරිත්වාව භාජෙත්වා දස්සිතොති.

ඉදානි තදනන්තරෙ පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ චතස්සොති ගණනපරිච්ඡෙදො. පටිසම්භිදාති පභෙදා. යස්මා පන පරතො අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදාතිආදිමාහ, තස්මා න අඤ්ඤස්ස කස්සචි පභෙදා, ඤාණස්සෙව පභෙදාති වෙදිතබ්බා. ඉති “චතස්සො පටිසම්භිදා”ති පදෙන චත්තාරො ඤාණප්පභෙදාති අයමත්ථො සඞ්ගහිතො. අත්ථපටිසම්භිදාති අත්ථෙ පටිසම්භිදා; අත්ථප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනාවවත්ථානකරණසමත්ථං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණන්ති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ධම්මප්පභෙදස්ස හි සල්ලක්ඛණවිභාවනාවවත්ථානකරණසමත්ථං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා නාම. නිරුත්තිප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනාවවත්ථානකරණසමත්ථං නිරුත්තාභිලාපෙ පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා නාම. පටිභානප්පභෙදස්ස සල්ලක්ඛණවිභාවනාවවත්ථානකරණසමත්ථං පටිභානෙ පභෙදගතං ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා නාම.

ඉදානි යථානික්ඛිත්තා පටිසම්භිදා භාජෙත්වා දස්සෙන්තො අත්ථෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදාතිආදිමාහ. තත්ථ අත්ථොති සඞ්ඛෙපතො හෙතුඵලං. තඤ්හි හෙතුවසෙන අරණීයං ගන්තබ්බං පත්තබ්බං, තස්මා අත්ථොති වුච්චති. පභෙදතො පන යංකිඤ්චි පච්චයසමුප්පන්නං, නිබ්බානං, භාසිතත්ථො, විපාකො, කිරියාති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා අත්ථොති වෙදිතබ්බා. තං අත්ථං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං අත්ථෙ පභෙදගතං ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා.

ධම්මොති සඞ්ඛෙපතො පච්චයො. සො හි යස්මා තං තං විදහති පවත්තෙති චෙව පාපෙති ච, තස්මා ධම්මොති වුච්චති. පභෙදතො පන යො කොචි ඵලනිබ්බත්තකො හෙතු, අරියමග්ගො, භාසිතං , කුසලං, අකුසලන්ති ඉමෙ පඤ්ච ධම්මා ධම්මොති වෙදිතබ්බා. තං ධම්මං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං ධම්මෙ පභෙදගතං ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා.

තත්ර ධම්මනිරුත්තාභිලාපෙ ඤාණන්ති තස්මිං අත්ථෙ ච ධම්මෙ ච යා සභාවනිරුත්ති, තස්සා අභිලාපෙ තං සභාවනිරුත්තිං සද්දං ආරම්මණං කත්වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස තස්මිං සභාවනිරුත්තාභිලාපෙ පභෙදගතං ඤාණං නිරුත්තිපටිසම්භිදා. එවමයං නිරුත්තිපටිසම්භිදා සද්දාරම්මණා නාම ජාතා, න පඤ්ඤත්තිආරම්මණා. කස්මා? යස්මා සද්දං සුත්වා “අයං සභාවනිරුත්ති, අයං න සභාවනිරුත්තී”ති ජානන්ති. පටිසම්භිදාප්පත්තො හි “ඵස්සො”ති වුත්තෙ “අයං සභාවනිරුත්තී”ති ජානාති, “ඵස්සා”ති වා “ඵස්ස”න්ති වා වුත්තෙ පන “අයං න සභාවනිරුත්තී”ති ජානාති. වෙදනාදීසුපි එසෙව නයො. අඤ්ඤං පනෙස නාමආඛ්යාතඋපසග්ගබ්යඤ්ජනසද්දං ජානාති න ජානාතීති? යදග්ගෙන සද්දං සුත්වා “අයං සභාවනිරුත්ති, අයං න සභාවනිරුත්තී”ති ජානාති, තදග්ගෙන තම්පි ජානිස්සතීති. තං පන නයිදං පටිසම්භිදාකිච්චන්ති පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වත්ථු කථිතං –

තිස්සදත්තත්ථෙරො කිර බොධිමණ්ඩෙ සුවණ්ණසලාකං ගහෙත්වා අට්ඨාරසසු භාසාසු ‘කතරභාසාය කථෙමී’ති පවාරෙසි. තං පන තෙන අත්තනො උග්ගහෙ ඨත්වා පවාරිතං, න පටිසම්භිදාය ඨිතෙන. සො හි මහාපඤ්ඤතාය තං තං භාසං කථාපෙත්වා කථාපෙත්වා උග්ගණ්හි; තතො උග්ගහෙ ඨත්වා එවං පවාරෙසි.

භාසං නාම සත්තා උග්ගණ්හන්තීති වත්වා ච පනෙත්ථ ඉදං කථිතං. මාතාපිතරො හි දහරකාලෙ කුමාරකෙ මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා නිපජ්ජාපෙත්වා තං තං කථයමානා තානි තානි කිච්චානි කරොන්ති. දාරකා තෙසං තං තං භාසං වවත්ථාපෙන්ති – ඉමිනා ඉදං වුත්තං, ඉමිනා ඉදං වුත්තන්ති. ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ සබ්බම්පි භාසං ජානන්ති. මාතා දමිළී, පිතා අන්ධකො. තෙසං ජාතො දාරකො සචෙ මාතුකථං පඨමං සුණාති, දමිළභාසං භාසිස්සති; සචෙ පිතුකථං පඨමං සුණාති, අන්ධකභාසං භාසිස්සති. උභින්නම්පි පන කථං අස්සුණන්තො මාගධභාසං භාසිස්සති.