අභිධම්මභාජනීයං කුසලතොපි විපාකතොපි කිරියතොපි හෙට්ඨා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ භාජිතනයෙනෙව භාජිතං. අත්ථොපිස්ස තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

පඤ්හාපුච්ඡකෙ පාළිඅනුසාරෙනෙව මෙත්තාදීනං කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණත්තිකෙසු පන සබ්බාපි තීසු තිකෙසු නවතබ්බාරම්මණා එව. අජ්ඣත්තාරම්මණත්තිකෙ බහිද්ධාරම්මණාති. ඉමස්මිං පන අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගෙ සම්මාසම්බුද්ධෙන සුත්තන්තභාජනීයෙපි ලොකියා එව අප්පමඤ්ඤායො කථිතා, අභිධම්මභාජනීයෙපි පඤ්හාපුච්ඡකෙපි. තයොපි හි එතෙ නයා ලොකියත්තා එකපරිච්ඡෙදා එව. එවමයං අප්පමඤ්ඤාවිභඞ්ගොපි තෙපරිවට්ටං නීහරිත්වාව භාජෙත්වා දස්සිතොති.

ඉදානි තදනන්තරෙ සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො. සික්ඛාපදානීති සික්ඛිතබ්බපදානි; සික්ඛාකොට්ඨාසාති අත්ථො. අපිච උපරි ආගතා සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛා. පඤ්චසු පන සීලඞ්ගෙසු යංකිඤ්චි අඞ්ගං තාසං සික්ඛානං පතිට්ඨානට්ඨෙන පදන්ති සික්ඛානං පදත්තා සික්ඛාපදානි. පාණාතිපාතාති පාණස්ස අතිපාතා ඝාතනා මාරණාති අත්ථො. වෙරමණීති විරති. අදින්නාදානාති අදින්නස්ස ආදානා; පරපරිග්ගහිතස්ස හරණාති අත්ථො. කාමෙසූති වත්ථුකාමෙසු. මිච්ඡාචාරාති කිලෙසකාමවසෙන ලාමකාචාරා. මුසාවාදාති අභූතවාදතො. සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානාති එත්ථ සුරාති පිට්ඨසුරා, පූවසුරා, ඔදනසුරා, කිණ්ණපක්ඛිත්තා, සම්භාරසංයුත්තාති පඤ්ච සුරා. මෙරයන්ති පුප්ඵාසවො, ඵලාසවො, ගුළාසවො, මධ්වාසවො, සම්භාරසංයුත්තොති පඤ්ච ආසවා. තදුභයම්පි මදනීයට්ඨෙන මජ්ජං. යාය චෙතනාය තං පිවන්ති, සා පමාදකාරණත්තා පමාදට්ඨානං; තස්මා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා. අයං තාවෙත්ථ මාතිකානික්ඛෙපස්ස අත්ථො.

පදභාජනීයෙ පන යස්මිං සමයෙ කාමාවචරන්තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව. යස්මා පන න කෙවලං විරතියෙව සික්ඛාපදං, චෙතනාපි සික්ඛාපදමෙව, තස්මා තං දස්සෙතුං දුතියනයො දස්සිතො. යස්මා ච න කෙවලං එතෙයෙව ද්වෙ ධම්මා සික්ඛාපදං, චෙතනාසම්පයුත්තා පන පරොපණ්ණාසධම්මාපි සික්ඛිතබ්බකොට්ඨාසතො සික්ඛාපදමෙව, තස්මා තතියනයොපි දස්සිතො.

තත්ථ දුවිධං සික්ඛාපදං පරියායසික්ඛාපදං නිප්පරියායසික්ඛාපදඤ්ච. තත්ථ විරති නිප්පරියායසික්ඛාපදං. සා හි “පාණාතිපාතා වෙරමණී”ති පාළියං ආගතා, නො චෙතනා. විරමන්තො ච තාය එව තතො තතො විරමති, න චෙතනාය. චෙතනං පන ආහරිත්වා දස්සෙසි. තථා සෙසචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ. වීතික්කමකාලෙ හි වෙරචෙතනා දුස්සීල්යං නාම. තස්මා සා විරතිකාලෙපි සුසීල්යවසෙන වුත්තා. ඵස්සාදයො තංසම්පයුත්තත්තා ගහිතාති.

ඉදානි එතෙසු සික්ඛාපදෙසු ඤාණසමුත්තෙජනත්ථං ඉමෙසං පාණාතිපාතාදීනං ධම්මතො, කොට්ඨාසතො, ආරම්මණතො, වෙදනාතො, මූලතො, කම්මතො, සාවජ්ජතො, පයොගතො ච විනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ ‘ධම්මතො’ති පඤ්චපෙතෙ පාණාතිපාතාදයො චෙතනාධම්මාව හොන්ති. ‘කොට්ඨාසතො’ පඤ්චපි කම්මපථා එව.

‘ආරම්මණතො’ පාණාතිපාතො ජීවිතින්ද්රියාරම්මණො. අදින්නාදානං සත්තාරම්මණං වා සඞ්ඛාරාරම්මණං වා. මිච්ඡාචාරො ඉත්ථිපුරිසාරම්මණො. මුසාවාදො සත්තාරම්මණො වා සඞ්ඛාරාරම්මණො වා. සුරාපානං සඞ්ඛාරාරම්මණං.

‘වෙදනාතො’ පාණාතිපාතො දුක්ඛවෙදනො. අදින්නාදානං තිවෙදනං. තඤ්හි හට්ඨතුට්ඨස්ස අදින්නං ආදියතො සුඛවෙදනං හොති, භීතකාලෙ දුක්ඛවෙදනං, මජ්ඣත්තස්ස හුත්වා ගණ්හතො අදුක්ඛමසුඛවෙදනං. මිච්ඡාචාරො සුඛවෙදනො වා අදුක්ඛමසුඛවෙදනො වා. මුසාවාදො අදින්නාදානං විය තිවෙදනො. සුරාපානං සුඛමජ්ඣත්තවෙදනං.

‘මූලතො’ පාණාතිපාතො දොසමොහමූලො. අදින්නාදානං කිඤ්චිකාලෙ ලොභමොහමූලං, කිඤ්චිකාලෙ දොසමොහමූලං. මිච්ඡාචාරො ලොභමොහමූලො. මුසාවාදො කිඤ්චිකාලෙ ලොභමොහමූලො, කිඤ්චිකාලෙ දොසමොහමූලො. සුරාපානං ලොභමොහමූලං.

‘කම්මතො’ මුසාවාදො චෙත්ථ වචීකම්මං. සෙසා කායකම්මමෙව.

‘සාවජ්ජතො’ පාණාතිපාතො අත්ථි අප්පසාවජ්ජො, අත්ථි මහාසාවජ්ජො. තථා අදින්නාදානාදීනි. තෙසං නානාකරණං හෙට්ඨා දස්සිතමෙව.