අභිධම්මභාජනීයෙ සත්තපි බොජ්ඣඞ්ගෙ එකතො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනස්ස ච පාටියෙක්කං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනස්ස ච වසෙන ද්වෙ නයා. තෙසං අත්ථවණ්ණනා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගනිද්දෙසෙ පන උපෙක්ඛනවසෙන උපෙක්ඛා. උපෙක්ඛනාකාරො උපෙක්ඛනා. උපෙක්ඛිතබ්බයුත්තෙ සමප්පවත්තෙ ධම්මෙ ඉක්ඛති, න චොදෙතීති උපෙක්ඛා. පුග්ගලං උපෙක්ඛාපෙතීති උපෙක්ඛනා . බොජ්ඣඞ්ගභාවප්පත්තියා ලොකියඋපෙක්ඛනාය අධිකා උපෙක්ඛනා අජ්ඣුපෙක්ඛනා. අබ්යාපාරාපජ්ජනෙන මජ්ඣත්තභාවො මජ්ඣත්තතා. සා පන චිත්තස්ස, න සත්තස්සාති දීපෙතුං මජ්ඣත්තතා චිත්තස්සාති වුත්තන්ති. අයමෙත්ථ අනුපුබ්බපදවණ්ණනා.

නයා පනෙත්ථ ගණෙතබ්බා – සත්තන්නම්පි හි බොජ්ඣඞ්ගානං එකතො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනෙ එකෙකමග්ගෙ නයසහස්සං නයසහස්සන්ති චත්තාරි නයසහස්සානි විභත්තානි. පාටියෙක්කං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනෙ එකෙකබොජ්ඣඞ්ගවසෙන චත්තාරි චත්තාරීති සත්ත චතුක්කා අට්ඨවීසති. තානි පුරිමෙහි චතූහි සද්ධිං ද්වත්තිංසාති සබ්බානිපි අභිධම්මභාජනීයෙ ද්වත්තිංස නයසහස්සානි විභත්තානි කුසලානෙව. යස්මා පන ඵලක්ඛණෙපි බොජ්ඣඞ්ගා ලබ්භන්ති, කුසලහෙතුකානි ච සාමඤ්ඤඵලානි, තස්මා තෙසුපි බොජ්ඣඞ්ගදස්සනත්ථං කුසලනිද්දෙසපුබ්බඞ්ගමාය එව තන්තියා විපාකනයො ආරද්ධො. සොපි එකතො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනස්ස ච, පාටියෙක්කං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනස්ස ච වසෙන දුවිධො හොති. සෙසමෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. විපාකෙ පන කුසලතො තිගුණා නයා කාතබ්බාති.

පඤ්හාපුච්ඡකෙ පාළිඅනුසාරෙනෙව බොජ්ඣඞ්ගානං කුසලාදිභාවො වෙදිතබ්බො. ආරම්මණත්තිකෙසු පන සබ්බෙපෙතෙ අප්පමාණං නිබ්බානං ආරබ්භ පවත්තිතො අප්පමාණාරම්මණා එව, න මග්ගාරම්මණා. සහජාතහෙතුවසෙන පනෙත්ථ කුසලා මග්ගහෙතුකා, වීරියං වා වීමංසං වා ජෙට්ඨකං කත්වා මග්ගභාවනාකාලෙ මග්ගාධිපතිනො, ඡන්දචිත්තජෙට්ඨිකාය මග්ගභාවනාය න වත්තබ්බා මග්ගාධිපතිනොති, ඵලකාලෙපි න වත්තබ්බා එව.

අතීතාදීසු එකාරම්මණභාවෙනපි න වත්තබ්බා, නිබ්බානස්ස පන බහිද්ධාධම්මත්තා බහිද්ධාරම්මණා නාම හොන්තීති. එවමෙතස්මිං පඤ්හාපුච්ඡකෙපි නිබ්බත්තිතලොකුත්තරාව බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි සුත්තන්තභාජනීයස්සෙව පඨමනයස්මිං ලොකියා, දුතියතතියෙසු ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා බොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. අභිධම්මභාජනීයස්ස පන චතූසුපි නයෙසු ඉමස්මිඤ්ච පඤ්හාපුච්ඡකෙ ලොකුත්තරායෙවාති එවමයං බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගොපි තෙපරිවට්ටං නීහරිත්වාව භාජෙත්වා දස්සිතොති.

ඉදානි තදනන්තරෙ මග්ගවිභඞ්ගෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොතිආදි සබ්බං සච්චවිභඞ්ගෙ දුක්ඛනිරොධගාමිනීපටිපදානිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. භාවනාවසෙන පාටියෙක්කං දස්සිතෙ දුතියනයෙපි සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති විවෙකනිස්සිතන්තිආදි සබ්බං බොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එවමිදං ද්වින්නම්පි නයානං වසෙන සුත්තන්තභාජනීයං ලොකියලොකුත්තරමිස්සකමෙව කථිතං.

අභිධම්මභාජනීයෙ ‘අරියො’ති අවත්වා අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති වුත්තං. එවං අවුත්තෙපි අයං අරියො එව. යථා හි මුද්ධාභිසිත්තස්ස රඤ්ඤො මුද්ධාභිසිත්තාය දෙවියා කුච්ඡිස්මිං ජාතො පුත්තො රාජපුත්තොති අවුත්තෙපි රාජපුත්තොයෙව හොති, එවමයම්පි අරියොති අවුත්තෙපි අරියො එවාති වෙදිතබ්බො. සෙසමිධාපි සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

පඤ්චඞ්ගිකවාරෙපි අට්ඨඞ්ගිකොති අවුත්තෙපි අට්ඨඞ්ගිකො එව වෙදිතබ්බො. ලොකුත්තරමග්ගො හි පඤ්චඞ්ගිකො නාම නත්ථි. අයමෙත්ථ ආචරියානං සමානත්ථකථා. විතණ්ඩවාදී පනාහ – “ලොකුත්තරමග්ගො අට්ඨඞ්ගිකො නාම නත්ථි, පඤ්චඞ්ගිකොයෙව හොතී”ති. සො “සුත්තං ආහරාහී”ති වුත්තො අද්ධා අඤ්ඤං අපස්සන්තො ඉමං මහාසළායතනතො සුත්තප්පදෙසං ආහරිස්සති “යා තථාභූතස්ස දිට්ඨි, සාස්ස හොති සම්මාදිට්ඨි. යො තථාභූතස්ස සඞ්කප්පො, වායාමො, සති, යො තථාභූතස්ස සමාධි, ස්වාස්ස හොති සම්මාසමාධි. පුබ්බෙව ඛො පනස්ස කායකම්මං වචීකම්මං ආජීවො සුපරිසුද්ධො හොතී”ති.