ඉදානි පඤ්හාපුච්ඡකං හොති. තත්ථ පඤ්හාපුච්ඡනෙ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං “කතිකුසලා? කතිඅකුසලා? කතිඅබ්යාකතා”තිආදිනා නයෙන යං ලබ්භති, යඤ්ච න ලබ්භති, තං සබ්බං පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනෙ “රූපක්ඛන්ධො අබ්යාකතො”තිආදිනා නයෙන යං ලබ්භති තදෙව උද්ධටන්ති වෙදිතබ්බං. යත්ථ යත්ථ ච ‘එකො ඛන්ධො’ති වා ‘ද්වෙ ඛන්ධා’ති වා පරිච්ඡෙදං අකත්වා “සියා උප්පන්නා, සියා අනුප්පන්නා”තිආදිනා නයෙන තන්ති ඨපිතා, තත්ථ තත්ථ පඤ්චන්නම්පි ඛන්ධානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සෙසො තෙසං තෙසං ඛන්ධානං කුසලාදිවිභාගො හෙට්ඨා ධම්මසඞ්ගහට්ඨකථායං (ධ· ස· අට්ඨ· 985) වුත්තොයෙව.

ආරම්මණත්තිකෙසු පන චත්තාරො ඛන්ධා පඤ්චපණ්ණාස කාමාවචරධම්මෙ ආරබ්භ රජ්ජන්තස්ස දුස්සන්තස්ස මුය්හන්තස්ස සංවරන්තස්ස සම්මසන්තස්ස පච්චවෙක්ඛන්තස්ස ච පරිත්තාරම්මණා හොන්ති, සත්තවීසති රූපාරූපාවචරධම්මෙ ආරබ්භ රජ්ජන්තස්ස දුස්සන්තස්ස මුය්හන්තස්ස සංවරන්තස්ස පරිග්ගහං පට්ඨපෙන්තස්ස මහග්ගතාරම්මණා, මග්ගඵලනිබ්බානානි පච්චවෙක්ඛන්තස්ස අප්පමාණාරම්මණා, පඤ්ඤත්තිං පච්චවෙක්ඛණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණාති.

තෙයෙව සෙක්ඛාසෙක්ඛානං මග්ගපච්චවෙක්ඛණකාලෙ මග්ගාරම්මණා හොන්ති, මග්ගකාලෙ සහජාතහෙතුනා මග්ගහෙතුකා, මග්ගං ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණකාලෙ ආරම්මණාධිපතිනා මග්ගාධිපතිනො , වීරියජෙට්ඨකං වා වීමංසජෙට්ඨකං වා මග්ගං භාවෙන්තස්ස සහජාතාධිපතිනා මග්ගාධිපතිනො, ඡන්දජෙට්ඨකං පන චිත්තජෙට්ඨකං වා භාවෙන්තස්ස නවත්තබ්බාරම්මණා නාම හොන්ති.

අතීතානි පන ඛන්ධධාතුආයතනානි ආරබ්භ රජ්ජන්තස්ස දුස්සන්තස්ස මුය්හන්තස්ස සංවරන්තස්ස පරිග්ගහං පට්ඨපෙන්තස්ස අතීතාරම්මණා හොන්ති, අනාගතානි ආරබ්භ අනාගතාරම්මණා හොන්ති, පච්චුප්පන්නානි ආරබ්භ පච්චුප්පන්නාරම්මණා හොන්ති, පඤ්ඤත්තිං වා නිබ්බානං වා පච්චවෙක්ඛන්තස්ස නවත්තබ්බාරම්මණා හොන්ති.

තථා අත්තනො ඛන්ධධාතුආයතනානි ආරබ්භ රජ්ජන්තස්ස දුස්සන්තස්ස මුය්හන්තස්ස සංවරන්තස්ස පරිග්ගහං පට්ඨපෙන්තස්ස අජ්ඣත්තාරම්මණා හොන්ති, පරෙසං ඛන්ධධාතුආයතනානි ආරබ්භ එවං පවත්තෙන්තස්ස බහිද්ධාරම්මණා, පණ්ණත්තිනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණකාලෙපි බහිද්ධාරම්මණායෙව, කාලෙන අජ්ඣත්තං කාලෙන බහිද්ධා ධම්මෙසු එවං පවත්තෙන්තස්ස අජ්ඣත්තබහිද්ධාරම්මණා, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණාති වෙදිතබ්බා.

ඉති භගවා ඉමං ඛන්ධවිභඞ්ගං සුත්තන්තභාජනීයාදිවසෙන තයො පරිවට්ටෙ නීහරිත්වා භාජෙන්තො දස්සෙසි. තීසුපි හි පරිවට්ටෙසු එකොව පරිච්ඡෙදො. රූපක්ඛන්ධො හි සබ්බත්ථ කාමාවචරොයෙව. චත්තාරො ඛන්ධා චතුභූමකා ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා කථිතාති.

ඉදානි තදනන්තරෙ ආයතනවිභඞ්ගනිද්දෙසෙ සුත්තන්තභාජනීයං තාව දස්සෙන්තො ද්වාදසායතනානි චක්ඛායතනං රූපායතනන්තිආදිමාහ. තත්ථ පාළිමුත්තකෙන තාව නයෙන –

තත්ථ විසෙසතො තාව චක්ඛතීති චක්ඛු; රූපං අස්සාදෙති, විභාවෙති චාති අත්ථො. රූපයතීති රූපං; වණ්ණවිකාරං ආපජ්ජමානං හදයඞ්ගතභාවං පකාසෙතීති අත්ථො. සුණාතීති සොතං. සප්පතීති සද්දො; උදාහරියතීති අත්ථො. ඝායතීති ඝානං. ගන්ධයතීති ගන්ධො; අත්තනො වත්ථුං සූචයතීති අත්ථො. ජීවිතං අව්හායතීති ජිව්හා. රසන්ති තං සත්තාති රසො; අස්සාදෙන්තීති අත්ථො. කුච්ඡිතානං සාසවධම්මානං ආයොති කායො. ආයොති උප්පත්තිදෙසො. ඵුසීයතීති ඵොට්ඨබ්බං. මනතීති මනො. අත්තනො ලක්ඛණං ධාරයන්තීති ධම්මා.

අවිසෙසතො පන ආයතනතො, ආයානං තනනතො, ආයතස්ස ච නයනතො ආයතනන්ති වෙදිතබ්බං. චක්ඛුරූපාදීසු හි තංතංද්වාරාරම්මණා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා සෙන සෙන අනුභවනාදිනා කිච්චෙන ආයතන්ති උට්ඨහන්ති ඝට්ටෙන්ති වායමන්තීති වුත්තං හොති. තෙ ච පන ආයභූතෙ ධම්මෙ එතානි තනොන්ති විත්ථාරෙන්තීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්ච අනමතග්ගෙ සංසාරෙ පවත්තං අතීව ආයතං සංසාරදුක්ඛං යාව න නිවත්තති තාව නයන්තෙව, පවත්තයන්තීති වුත්තං හොති. ඉති සබ්බෙපි මෙ ධම්මා ආයතනතො ආයානං තනනතො ආයතස්ස ච නයනතො ‘ආයතනං ආයතන’න්ති වුච්චන්ති.