එවං පකිණ්ණකතො ඛන්ධෙ විදිත්වා පුන එතෙසුයෙව –

තත්ථ ‘කමතො’ති ඉධ උප්පත්තික්කමො, පහානක්කමො, පටිපත්තික්කමො, භූමික්කමො, දෙසනාක්කමොති බහුවිධො කමො.

තත්ථ “පඨමං කලලං හොති, කලලා හොති අබ්බුද”න්ති (සං· නි· 1.235) එවමාදි උප්පත්තික්කමො. “දස්සනෙන පහාතබ්බා ධම්මා, භාවනාය පහාතබ්බා ධම්මා”ති (ධ· ස· තිකමාතිකා 8) එවමාදි පහානක්කමො. “සීලවිසුද්ධි, චිත්තවිසුද්ධී”ති (ම· නි· 1.259; පටි· ම· 3.41) එවමාදි පටිපත්තික්කමො. “කාමාවචරා , රූපාවචරා”ති එවමාදි භූමික්කමො. “චත්තාරො සතිපට්ඨානා, චත්තාරො සම්මප්පධානා”ති (දී· නි· 3.145) වා “දානකථං සීලකථ”න්ති (ම· නි· 2.69; දී· නි· 1.298) වා එවමාදි දෙසනාක්කමො. තෙසු ඉධ උප්පත්තික්කමො තාව න යුජ්ජති, කලලාදීනං විය ඛන්ධානං පුබ්බාපරියවවත්ථානෙන අනුප්පත්තිතො; න පහානක්කමො කුසලාබ්යාකතානං අප්පහාතබ්බතො; න පටිපත්තික්කමො අකුසලානං අප්පටිපජ්ජනීයතො; න භූමික්කමො වෙදනාදීනං චතුභූමකපරියාපන්නත්තා.

දෙසනාක්කමො පන යුජ්ජති. අභෙදෙන හි යං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තග්ගාහපතිතං වෙනෙය්යජනං සමූහඝනවිනිබ්භොගදස්සනෙන අත්තග්ගාහතො මොචෙතුකාමො භගවා හිතකාමො තස්ස ජනස්ස සුඛග්ගහණත්ථං චක්ඛුආදීනම්පි විසයභූතං ඔළාරිකං පඨමං රූපක්ඛන්ධං දෙසෙසි. තතො ඉට්ඨානිට්ඨරූපසංවෙදිතං වෙදනං, යං වෙදයති තං සඤ්ජානාතීති එවං වෙදනාවිසයස්ස ආකාරග්ගාහිකං සඤ්ඤං, සඤ්ඤාවසෙන අභිසඞ්ඛාරකෙ සඞ්ඛාරෙ, තෙසං වෙදනාදීනං නිස්සයං අධිපතිභූතඤ්ච විඤ්ඤාණන්ති එවං තාව ‘කමතො’ විනිච්ඡයනයො විඤ්ඤාතබ්බො.

‘විසෙසතො’ති ඛන්ධානඤ්ච උපාදානක්ඛන්ධානඤ්ච විසෙසතො. කො පන තෙසං විසෙසො? ඛන්ධා තාව අවිසෙසතො වුත්තා, උපාදානක්ඛන්ධා සාසවඋපාදානීයභාවෙන විසෙසෙත්වා. යථාහ –

“පඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඛන්ධෙ දෙසෙස්සාමි පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ ච, තං සුණාථ. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා? යං කිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං…පෙ… සන්තිකෙ වා – අයං වුච්චති, රූපක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යා කාචි සඤ්ඤා…පෙ… යෙ කෙචි සඞ්ඛාරා…පෙ… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං …පෙ… සන්තිකෙ වා – අයං වුච්චති, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චක්ඛන්ධා. කතමෙ ච, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා? යං කිඤ්චි, භික්ඛවෙ, රූපං…පෙ… සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං – අයං වුච්චති, රූපූපාදානක්ඛන්ධො. යා කාචි වෙදනා…පෙ… යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණං…පෙ… සන්තිකෙ වා සාසවං උපාදානියං – අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා”ති (සං· නි· 3.48).