සඞ්ඛාරක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ යෙ කෙචි සඞ්ඛාරාති චතුභූමිකසඞ්ඛාරෙ පරියාදියති. චක්ඛුසම්ඵස්සජා චෙතනාතිආදීනි අතීතාදිවසෙන නිද්දිට්ඨසඞ්ඛාරෙ සභාවතො දස්සෙතුං වුත්තානි. චක්ඛුසම්ඵස්සජාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. චෙතනාති හෙට්ඨිමකොටියා පධානසඞ්ඛාරවසෙන වුත්තං. හෙට්ඨිමකොටියා හි අන්තමසො චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන සද්ධිං පාළියං ආගතා චත්තාරො සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති. තෙසු චෙතනා පධානා ආයූහනට්ඨෙන පාකටත්තා. තස්මා අයමෙව ගහිතා. තංසම්පයුත්තසඞ්ඛාරා පන තාය ගහිතාය ගහිතාව හොන්ති. ඉධාපි පුරිමා පඤ්ච චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකාව. මනොසම්ඵස්සජා හදයවත්ථුකාපි අවත්ථුකාපි. සබ්බා චතුභූමිකචෙතනා. සෙසං වෙදනාක්ඛන්ධසදිසමෙවාති.

විඤ්ඤාණක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ යං කිඤ්චි විඤ්ඤාණන්ති චතුභූමකවිඤ්ඤාණං පරියාදියති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්තිආදීනි අතීතාදිවසෙන නිද්දිට්ඨවිඤ්ඤාණං සභාවතො දස්සෙතුං වුත්තානි. තත්ථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි පඤ්ච චක්ඛුපසාදාදිවත්ථුකානෙව, මනොවිඤ්ඤාණං හදයවත්ථුකම්පි අවත්ථුකම්පි. සබ්බං චතුභූමකවිඤ්ඤාණං. සෙසං වෙදනාක්ඛන්ධසදිසමෙවාති.

ඉදානි පඤ්චසුපි ඛන්ධෙසු සමුග්ගමතො, පුබ්බාපරතො, අද්ධානපරිච්ඡෙදතො, එකුප්පාදනානානිරොධතො, නානුප්පාදඑකනිරොධතො, එකුප්පාදඑකනිරොධතො, නානුප්පාදනානානිරොධතො, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නතො, අජ්ඣත්තිකබාහිරතො, ඔළාරිකසුඛුමතො, හීනපණීතතො, දූරසන්තිකතො, පච්චයතො, සමුට්ඨානතො, පරිනිප්ඵන්නතො, සඞ්ඛතතොති සොළසහාකාරෙහි පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං.

තත්ථ දුවිධො සමුග්ගමො – ගබ්භසෙය්යකසමුග්ගමො, ඔපපාතිකසමුග්ගමොති. තත්ථ ගබ්භසෙය්යකසමුග්ගමො එවං වෙදිතබ්බො – ගබ්භසෙය්යකසත්තානඤ්හි පටිසන්ධික්ඛණෙ පඤ්චක්ඛන්ධා අපච්ඡාඅපුරෙ එකතො පාතුභවන්ති. තස්මිං ඛණෙ පාතුභූතා කලලසඞ්ඛාතා රූපසන්තති පරිත්තා හොති. ඛුද්දකමක්ඛිකාය එකවායාමෙන පාතබ්බමත්තාති වත්වා පුන ‘අතිබහුං එතං, සණ්හසූචියා තෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උක්ඛිත්තාය පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්ත’න්ති වුත්තං. තම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘එකකෙසෙ තෙලතො උද්ධරිත්වා ගහිතෙ තස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්ත’න්ති වුත්තං. තම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘ඉමස්මිං ජනපදෙ මනුස්සානං කෙසෙ අට්ඨධා ඵාලිතෙ තතො එකකොට්ඨාසප්පමාණො උත්තරකුරුකානං කෙසො; තස්ස පසන්නතිලතෙලතො උද්ධටස්ස අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්ත’න්ති වුත්තං. තම්පි පටික්ඛිපිත්වා ‘එතං බහු, ජාතිඋණ්ණා නාම සුඛුමා; තස්සා එකඅංසුනො පසන්නතිලතෙලෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටස්ස පග්ඝරිත්වා අග්ගෙ ඨිතබින්දුමත්ත’න්ති වුත්තං. තං පනෙතං අච්ඡං හොති විප්පසන්නං අනාවිලං පරිසුද්ධං පසන්නතිලතෙලබින්දුසමානවණ්ණං. වුත්තම්පි චෙතං –

එවං පරිත්තාය රූපසන්තතියා තීණි සන්තතිසීසානි හොන්ති – වත්ථුදසකං, කායදසකං, ඉත්ථියා ඉත්ථින්ද්රියවසෙන පුරිසස්ස පුරිසින්ද්රියවසෙන භාවදසකන්ති. තත්ථ වත්ථුරූපං, තස්ස නිස්සයානි චත්තාරි මහාභූතානි, තංනිස්සිතා වණ්ණගන්ධරසොජා, ජීවිතන්ති – ඉදං වත්ථුදසකං නාම. කායපසාදො, තස්ස නිස්සයානි චත්තාරි මහාභූතානි, තන්නිස්සිතා වණ්ණගන්ධරසොජා, ජීවිතන්ති – ඉදං කායදසකං නාම. ඉත්ථියා ඉත්ථිභාවො, පුරිසස්ස පුරිසභාවො, තස්ස නිස්සයානි චත්තාරි මහාභූතානි, තන්නිස්සිතා වණ්ණගන්ධරසොජා, ජීවිතන්ති – ඉදං භාවදසකං නාම.

එවං ගබ්භසෙය්යකානං පටිසන්ධියං උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන සමතිංස කම්මජරූපානි රූපක්ඛන්ධො නාම හොති. පටිසන්ධිචිත්තෙන පන සහජාතා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, පටිසන්ධිචිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති. එවං ගබ්භසෙය්යකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ පඤ්චක්ඛන්ධා පරිපුණ්ණා හොන්ති. සචෙ පන නපුංසකපටිසන්ධි හොති, භාවදසකං හායති. ද්වින්නං දසකානං වසෙන සමවීසති කම්මජරූපානි රූපක්ඛන්ධො නාම හොති. වෙදනාක්ඛන්ධාදයො වුත්තප්පකාරා එවාති. එවම්පි ගබ්භසෙය්යකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ පඤ්චක්ඛන්ධා පරිපුණ්ණා හොන්ති.

ඉමස්මිං ඨානෙ තිසමුට්ඨානිකප්පවෙණී කථෙතබ්බා භවෙය්ය. තං පන අකථෙත්වා ‘ඔපපාතිකසමුග්ගමො’ නාම දස්සිතො. ඔපපාතිකානඤ්හි පරිපුණ්ණායතනානං පටිසන්ධික්ඛණෙ හෙට්ඨා වුත්තානි තීණි, චක්ඛුසොතඝානජිව්හාදසකානි චාති සත්ත රූපසන්තතිසීසානි පාතුභවන්ති. තත්ථ චක්ඛුදසකාදීනි කායදසකසදිසානෙව. නපුංසකස්ස පන භාවදසකං නත්ථි. එවං පරිපුණ්ණායතනානං ඔපපාතිකානං සමසත්තති චෙව සමසට්ඨි ච කම්මජරූපානි රූපක්ඛන්ධො නාම. වෙදනාක්ඛන්ධාදයො වුත්තප්පකාරා එවාති. එවං ඔපපාතිකානං පටිසන්ධික්ඛණෙ පඤ්චක්ඛන්ධා පරිපුණ්ණා හොන්ති. අයං ‘ඔපපාතිකසමුග්ගමො’ නාම. එවං තාව පඤ්චක්ඛන්ධා ‘සමුග්ගමතො’ වෙදිතබ්බා.

‘පුබ්බාපරතො’ති එවං පන ගබ්භසෙය්යකානං අපච්ඡාඅපුරෙ උප්පන්නෙසු පඤ්චසු ඛන්ධෙසු කිං රූපං පඨමං රූපං සමුට්ඨාපෙති උදාහු අරූපන්ති? රූපං රූපමෙව සමුට්ඨාපෙති, න අරූපං. කස්මා? පටිසන්ධිචිත්තස්ස න රූපජනකත්තා. සබ්බසත්තානඤ්හි පටිසන්ධිචිත්තං, ඛීණාසවස්ස චුතිචිත්තං, ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි, චත්තාරි අරූප්පවිපාකානීති සොළස චිත්තානි රූපං න සමුට්ඨාපෙන්ති. තත්ථ පටිසන්ධිචිත්තං තාව වත්ථුනො දුබ්බලතාය අප්පතිට්ඨිතතාය පච්චයවෙකල්ලතාය ආගන්තුකතාය ච රූපං න සමුට්ඨාපෙති. තත්ථ හි සහජාතං වත්ථු උප්පාදක්ඛණෙ දුබ්බලං හොතීති වත්ථුනො දුබ්බලතාය රූපං න සමුට්ඨාපෙති. යථා ච පපාතෙ පතන්තො පුරිසො අඤ්ඤස්ස නිස්සයො භවිතුං න සක්කොති, එවං එතම්පි කම්මවෙගක්ඛිත්තත්තා පපාතෙ පතමානං විය අප්පතිට්ඨිතං. ඉති කම්මවෙගක්ඛිත්තත්තා, අප්පතිට්ඨිතතායපි රූපං න සමුට්ඨාපෙති.