ඉදානි විමුත්තිකථා නාම හොති. තත්ථ විපස්සනා, මග්ගො, ඵලං, පච්චවෙක්ඛණන්ති චතුන්නං ඤාණානං විමුත්තිඤාණන්ති නාමං. තෙසු විපස්සනාඤාණං නිච්චනිමිත්තාදීහි විමුත්තත්තා, තදඞ්ගවිමුත්තිභාවෙන වා විමුත්තත්තා විමුත්තිඤාණං. මග්ගො සමුච්ඡෙදවිමුත්ති, ඵලං පටිප්පස්සද්ධිවිමුත්ති, පච්චවෙක්ඛණඤාණං පන විමුත්තිං ජානාතීති විමුත්තිඤාණං. එවං චතුබ්බිධෙ විමුත්තිඤාණෙ නිප්පරියායෙන ඵලඤාණමෙව විමුත්ති. සෙසානි “විමුත්තානී”ති වා “අවිමුත්තානී”ති වා න වත්තබ්බානි. තස්මා “ඉදං නාම විමුත්තිඤාණං විමුත්ත”න්ති අවත්වා අවිසෙසෙනෙව “විමුත්තිඤාණං විමුත්ත”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා පරවාදිස්ස. පුන යංකිඤ්චීති පුට්ඨො පච්චවෙක්ඛණාදීනි සන්ධාය පටික්ඛිපති. පටිපන්නස්සාති පුට්ඨො මග්ගඤාණස්ස අනාසවතං සන්ධාය පටිජානාති. යස්මා පන තං සොතාපන්නස්ස ඵලෙ ඨිතස්ස ඤාණං න හොති, තස්මා විමුත්තං නාම න හොතීති චොදනත්ථං පුන සකවාදී සොතාපන්නස්සාතිආදිමාහ. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ඉදානි අසෙඛකථා නාම හොති. තත්ථ යස්මා ආනන්දත්ථෙරාදයො සෙඛා “උළාරො භගවා”තිආදිනා නයෙන අසෙඛෙ ජානන්ති, තස්මා “සෙඛස්ස අසෙඛඤාණං අත්ථී”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි උත්තරාපථකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. ජානාති පස්සතීති ඉදං අත්තනා අධිගතස්ස ජානනවසෙන වුත්තං. ගොත්රභුනොතිආදි හෙට්ඨිමාය භූමියං ඨිතස්ස උපරූපරිඤාණස්ස අභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. නනු ආයස්මා ආනන්දො සෙඛො “උළාරො භගවා”ති ජානාතීති පරවාදී අසෙඛෙ භගවති පවත්තත්තා තං අසෙඛඤාණන්ති ඉච්ඡති, න පනෙතං අසෙඛං. තස්මා එවං පතිට්ඨාපිතාපි ලද්ධි අප්පතිට්ඨාපිතාව හොතීති.

ඉදානි විපරීතකථා නාම හොති. තත්ථ “ය්වායං පථවීකසිණෙ පථවීසඤ්ඤී සමාපජ්ජති, තස්ස තං ඤාණං විපරීතඤාණ”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි අන්ධකානං, තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. පථවිං නිස්සාය උප්පන්නනිමිත්තඤ්හි න පථවීයෙව, තත්ර චායං පථවීසඤ්ඤී. තස්මා විපරීතඤාණන්ති අයමෙතස්ස අධිප්පායො. තතො සකවාදී “ලක්ඛණපථවීපි සසම්භාරපථවීපි නිමිත්තපථවීපි පථවීදෙවතාපි සබ්බා පථවීයෙව, තාසු පථවීති ඤාණං විපරීතං න හොති. අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිවිපරියෙසො පන විපරීතඤාණං නාම. කිං තෙ ඉදං එතෙසු අඤ්ඤතර”න්ති චොදෙතුං අනිච්චෙ නිච්චන්තිආදිමාහ. ඉතරො විපල්ලාසලක්ඛණාභාවං සන්ධාය පටික්ඛිපති, පථවීනිමිත්තං සන්ධාය පටිජානාති.

කුසලන්ති සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං ඤාණං සන්ධාය වුත්තං. අත්ථි අරහතොති පඤ්හෙසුපි විපල්ලාසලක්ඛණාභාවෙන පටික්ඛිපති. පථවීනිමිත්තං සන්ධාය පටිජානාති. සබ්බෙව පථවීති සබ්බං තං පථවීකසිණං ලක්ඛණපථවීයෙව හොතීති පුච්ඡති. සකවාදී තථා අභාවතො පටික්ඛිපති. නනු පථවී අත්ථි, අත්ථි ච කොචි පථවිං පථවිතො සමාපජ්ජතීති පුච්ඡා සකවාදිස්ස . තස්සත්ථො – නනු නිමිත්තපථවී අත්ථි, අත්ථි ච කොචි තං පථවිං පථවිතොයෙව සමාපජ්ජති, න ආපතො වා තෙජතො වාති. පථවී අත්ථීතිආදි “යදි යං යථා අත්ථි, තං තථා සමාපජ්ජන්තස්ස ඤාණං විපරීතං හොති, නිබ්බානං අත්ථි, තම්පි සමාපජ්ජන්තස්ස සබ්බවිපරියෙසසමුග්ඝාතනං මග්ගඤාණම්පි තෙ විපරීතං හොතූ”ති දස්සනත්ථං වුත්තන්ති.