ඉදානි ඉන්ද්රියබද්ධකථා නාම හොති. තත්ථ දුවිධං දුක්ඛං – ඉන්ද්රියබද්ධං, අනින්ද්රියබද්ධඤ්ච. ඉන්ද්රියබද්ධං දුක්ඛවත්ථුතාය දුක්ඛං, අනින්ද්රියබද්ධං උදයබ්බයපටිපීළනට්ඨෙන “යදනිච්චං තං දුක්ඛ”න්ති සඞ්ගහිතත්තා දුක්ඛං. ඉමං විභාගං අග්ගහෙත්වා “යස්ස පරිඤ්ඤාය භගවති බ්රහ්මචරියං වුස්සති, තං ඉන්ද්රියබද්ධමෙව දුක්ඛං, න ඉතර”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි හෙතුවාදානං, තෙසං ඉතරස්සාපි දුක්ඛභාවං දස්සෙතුං ඉන්ද්රියබද්ධඤ්ඤෙවාති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යස්මා භගවතා ‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’න්ති වුත්තං, තස්මා ඉන්ද්රියබද්ධෙනෙව තෙන අනිච්චෙන භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං ඉන්ද්රියබද්ධඤ්ඤෙව අනිච්චන්තිආදිමාහ. නනු අනින්ද්රියබද්ධං අනිච්චන්ති නනු පථවීපබ්බතපාසාණාදි අනින්ද්රියබද්ධම්පි අනිච්චන්ති අත්ථො.

න වත්තබ්බං ඉන්ද්රියබද්ධඤ්ඤෙව දුක්ඛන්ති පඤ්හෙ ආමන්තාති පටිඤ්ඤා සකවාදිස්ස. අනින්ද්රියබද්ධඤ්හි දුක්ඛදොමනස්සානං ආරම්මණං හොති. උණ්හකාලස්මිඤ්හි අග්ගි සීතකාලෙ ච වාතො දුක්ඛස්ස ආරම්මණං, නිච්චම්පි භොගවිනාසාදයො දොමනස්සස්ස. තස්මා විනාපි අනිච්චට්ඨෙන අනින්ද්රියබද්ධං දුක්ඛන්ති වත්තබ්බං. කම්මකිලෙසෙහි පන අනිබ්බත්තත්තා දුක්ඛං අරියසච්චන්ති න වත්තබ්බං, තථා මග්ගෙන අපරිඤ්ඤෙය්යත්තා. යස්මා පන තිණකට්ඨාදිනිරොධො වා උතුබීජාදිනිරොධො වා දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං නාම න හොති, තස්මා ඉන්ද්රියබද්ධං දුක්ඛඤ්චෙව අරියසච්චඤ්ච, ඉතරං පන දුක්ඛමෙවාති ඉදං නානත්තං දස්සෙතුං පටිජානාති. යථා ඉන්ද්රියබද්ධස්සාතිආදිවචනං ඉන්ද්රියබද්ධස්ස පරිඤ්ඤාය බ්රහ්මචරියවාසං පරිඤ්ඤාතස්ස පුන අනුප්පත්තිං දීපෙති. තෙනෙවෙත්ථ සකවාදිනා පටික්ඛෙපො කතො. “යදනිච්චං තං දුක්ඛ”න්ති වචනෙන පන සඞ්ගහිතස්ස අනින්ද්රියබද්ධස්ස දුක්ඛභාවං පටිසෙධෙතුං න සක්කාති, තස්මා අසාධකන්ති.

ඉදානි ඨපෙත්වා අරියමග්ගන්තිකථා නාම හොති. තත්ථ “යස්මා අරියමග්ගො ‘දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදා’ති වුත්තො, තස්මා ඨපෙත්වා අරියමග්ගං අවසෙසා සඞ්ඛාරා දුක්ඛා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි හෙතුවාදානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි එවං සමුදයස්සාපි දුක්ඛභාවො ආපජ්ජතී”ති චොදෙතුං දුක්ඛසමුදයොපීති ආහ. ඉතරො හෙතුලක්ඛණං සන්ධාය පටික්ඛිපති. පුන පුට්ඨො පවත්තපරියාපන්නභාවං සන්ධාය පටිජානාති. තීණෙවාති පඤ්හෙසු සුත්තවිරොධභයෙන පටික්ඛිපති, ලද්ධිවසෙන පටිජානාති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ඉදානි න වත්තබ්බං සඞ්ඝො දක්ඛිණං පටිග්ගණ්හාතීතිකථා නාම හොති. තත්ථ “පරමත්ථතො මග්ගඵලානෙව සඞ්ඝො, මග්ගඵලෙහි අඤ්ඤො සඞ්ඝො නාම නත්ථි, මග්ගඵලානි ච න කිඤ්චි පටිග්ගණ්හන්ති, තස්මා න වත්තබ්බං සඞ්ඝො දක්ඛිණං පටිග්ගණ්හාතී”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි එතරහි මහාපුඤ්ඤවාදීසඞ්ඛාතානං වෙතුල්ලකානං; තෙ සන්ධාය න වත්තබ්බන්ති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි සඞ්ඝො න පටිග්ගණ්හෙය්ය, න නං සත්ථා ආහුනෙය්යාතිආදීහි ථොමෙය්යා”ති චොදෙතුං නනු සඞ්ඝො ආහුනෙය්යොතිආදිමාහ. සඞ්ඝස්ස දානං දෙන්තීති “යෙ තෙ සඞ්ඝස්ස දෙන්ති, තෙ පටිග්ගාහකෙසු අසති කස්ස දදෙය්යු”න්ති චොදනත්ථං වුත්තං. ආහුතිං ජාතවෙදො වාති සුත්තං පරසමයතො ආගතං. තත්ථ මහාමෙඝන්ති මෙඝවුට්ඨිං සන්ධාය වුත්තං. වුට්ඨිඤ්හි මෙදනී පටිග්ගණ්හාති, න මෙඝමෙව. මග්ගො පටිග්ගණ්හාතීති “මග්ගඵලානි සඞ්ඝො”ති ලද්ධියා වදති, න ච මග්ගඵලානෙව සඞ්ඝො. මග්ගඵලපාතුභාවපරිසුද්ධෙ පන ඛන්ධෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තා අට්ඨ පුග්ගලා සඞ්ඝො, තස්මා අසාධකමෙතන්ති.