ඉදානි ඉද්ධිබලකථා නාම හොති. තත්ථ ඉද්ධිපාදභාවනානිසංසස්ස අත්ථං අයොනිසො ගහෙත්වා “ඉද්ධිබලෙන සමන්නාගතො කප්පං තිට්ඨෙය්යා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙ සන්ධාය ඉද්ධිබලෙන සමන්නාගතො කප්පං තිට්ඨෙය්යාති පුච්ඡා සකවාදිස්ස. තත්ථ කප්පො නාම මහාකප්පො, කප්පෙකදෙසො, ආයුකප්පොති තිවිධො. “චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, කප්පස්ස අසඞ්ඛ්යෙය්යානී”ති (අ· නි· 4.156) එත්ථ හි මහාකප්පොව කප්පොති වුත්තො. “බ්රහ්මකායිකානං දෙවානං කප්පො ආයුප්පමාණ”න්ති (අ· නි· 4.123) එත්ථ කප්පෙකදෙසා. “කප්පං නිරයම්හි පච්චති, කප්පං සග්ගම්හි මොදතී”ති (චූළව· 354) එත්ථ ආයුකප්පො. ආයුකප්පනං ආයුවිධානං කම්මස්ස විපාකවසෙන වා වස්සගණනාය වා ආයුපරිච්ඡෙදොති අත්ථො. තෙසු මහාකප්පං සන්ධාය පුච්ඡති, ඉතරො පටිජානාති.

අථ නං සකවාදී “සචෙ තෙ ඉද්ධිබලෙන සමන්නාගතො, ‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්යො’ති (සං· නි· 2.143) එවං පරිච්ඡින්නා ආයුකප්පා උද්ධං මහාකප්පං වා මහාකප්පෙකදෙසං වා ජීවෙය්ය ඉද්ධිමයිකෙනස්ස ආයුනා භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං ඉද්ධිමයිකො සො ආයූතිආදිමාහ. ඉතරො “ජීවිතින්ද්රියං නාම ඉද්ධිමයිකං නත්ථි, කම්මසමුට්ඨානමෙවා”ති වුත්තත්තා පටික්ඛිපති. කො පනෙත්ථ ඉද්ධිමතො විසෙසො, නනු අනිද්ධිමාපි ආයුකප්පං තිට්ඨෙය්යාති? අයං විසෙසො – ඉද්ධිමා හි යාවතායුකං ජීවිතප්පවත්තියා අන්තරායකරෙ ධම්මෙ ඉද්ධිබලෙන පටිබාහිත්වා අන්තරා අකාලමරණං නිවාරෙතුං සක්කොති, අනිද්ධිමතො එතං බලං නත්ථි. අයමෙතෙසං විසෙසො.

අතීතං අනාගතන්ති ඉදං අවිසෙසෙන කප්පං තිට්ඨෙය්යාති පටිඤ්ඤාතත්තා චොදෙති. ද්වෙ කප්පෙතිආදි “යදි ඉද්ධිමා ජීවිතපරිච්ඡෙදං අතික්කමිතුං සක්කොති, න කෙවලං එකං අනෙකෙපි කප්පෙ තිට්ඨෙය්යා”ති චොදනත්ථං වුත්තං. උප්පන්නො ඵස්සොතිආදි න සබ්බං ඉද්ධියා ලබ්භති, ඉද්ධියා අවිසයොපි අත්ථීති දස්සෙතුං වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

ඉදානි සමාධිකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං එකචිත්තක්ඛණෙ උප්පන්නාපි එකග්ගතා සමාධානට්ඨෙන සමාධීති අග්ගහෙත්වා “සත්ත රත්තින්දිවානි එකන්තසුඛපටිසංවෙදී විහරිතු”න්තිආදිවචනං (ම· නි· 1.180) නිස්සාය “චිත්තසන්තති සමාධී”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි සබ්බත්ථිවාදානඤ්චෙව උත්තරාපථකානඤ්ච; තෙ සන්ධාය චිත්තසන්තතීති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි චිත්තසන්තති සමාධි, චිත්තසන්තති නාම අතීතාපි අත්ථි, අනාගතාපි අත්ථි. න හි එකං පච්චුප්පන්නචිත්තමෙව චිත්තසන්තති නාම හොති, කිං තෙ සබ්බාපි සා සමාධී”ති චොදෙතුං අතීතාතිආදිමාහ, ඉතරො තථා අනිච්ඡන්තො පටික්ඛිපති.

නනු අතීතං නිරුද්ධන්තිආදි “චිත්තසන්තතියං පච්චුප්පන්නමෙව චිත්තං කිච්චකරං, අතීතානාගතං නිරුද්ධත්තා අනුප්පන්නත්තා ච නත්ථි, කථං තං සමාධි නාම හොතී”ති දස්සෙතුං වුත්තං. එකචිත්තක්ඛණිකොති පුච්ඡා පරවාදිස්ස. තතො යා සකසමයෙ “සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථා”තිආදීසු පච්චුප්පන්නකුසලචිත්තසම්පයුත්තා එකග්ගතා සමාධීති වුත්තා, තං සන්ධාය පටිඤ්ඤා සකවාදිස්ස. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසමඞ්ගීතිආදි “එකචිත්තක්ඛණිකො”ති වචනමත්තං ගහෙත්වා ඡලෙන වුත්තං, තෙනෙව සකවාදිනා පටික්ඛිත්තං. නනු වුත්තං භගවතාති සුත්තං පුරිමපච්ඡිමවසෙන පවත්තමානස්ස සමාධිස්ස අබ්බොකිණ්ණතං සාධෙති, න සන්තතියා සමාධිභාවං, තස්මා අසාධකන්ති.

ඉදානි ධම්මට්ඨිතතාකථා නාම හොති. තත්ථ “ඨිතාව සා ධාතූ”ති වචනං නිස්සාය “පටිච්චසමුප්පාදසඞ්ඛාතා ධම්මට්ඨිතතා නාම එකා අත්ථි, සා ච පරිනිප්ඵන්නා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි පරිනිප්ඵන්නානං අවිජ්ජාදීනං අඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතතා නාම පරිනිප්ඵන්නා අත්ථි, තායපි ච තෙ ධම්මට්ඨිතතාය අඤ්ඤා ඨිතතා පරිනිප්ඵන්නා ආපජ්ජතී”ති චොදෙතුං තාය ඨිතතාතිආදිමාහ. පරවාදී එවරූපාය ලද්ධියා අභාවෙන පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො අනන්තරපච්චයතඤ්චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතඤ්ච සන්ධාය පටිජානාති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙවාති.