ඉදානි සමාධිකථා නාම හොති. තත්ථ යෙසං එකචිත්තක්ඛණෙ උප්පන්නාපි එකග්ගතා සමාධානට්ඨෙන සමාධීති අග්ගහෙත්වා “සත්ත රත්තින්දිවානි එකන්තසුඛපටිසංවෙදී විහරිතු”න්තිආදිවචනං (ම· නි· 1.180) නිස්සාය “චිත්තසන්තති සමාධී”ති ලද්ධි, සෙය්යථාපි සබ්බත්ථිවාදානඤ්චෙව උත්තරාපථකානඤ්ච; තෙ සන්ධාය චිත්තසන්තතීති පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි චිත්තසන්තති සමාධි, චිත්තසන්තති නාම අතීතාපි අත්ථි, අනාගතාපි අත්ථි. න හි එකං පච්චුප්පන්නචිත්තමෙව චිත්තසන්තති නාම හොති, කිං තෙ සබ්බාපි සා සමාධී”ති චොදෙතුං අතීතාතිආදිමාහ, ඉතරො තථා අනිච්ඡන්තො පටික්ඛිපති.

නනු අතීතං නිරුද්ධන්තිආදි “චිත්තසන්තතියං පච්චුප්පන්නමෙව චිත්තං කිච්චකරං, අතීතානාගතං නිරුද්ධත්තා අනුප්පන්නත්තා ච නත්ථි, කථං තං සමාධි නාම හොතී”ති දස්සෙතුං වුත්තං. එකචිත්තක්ඛණිකොති පුච්ඡා පරවාදිස්ස. තතො යා සකසමයෙ “සමාධිං, භික්ඛවෙ, භාවෙථා”තිආදීසු පච්චුප්පන්නකුසලචිත්තසම්පයුත්තා එකග්ගතා සමාධීති වුත්තා, තං සන්ධාය පටිඤ්ඤා සකවාදිස්ස. චක්ඛුවිඤ්ඤාණසමඞ්ගීතිආදි “එකචිත්තක්ඛණිකො”ති වචනමත්තං ගහෙත්වා ඡලෙන වුත්තං, තෙනෙව සකවාදිනා පටික්ඛිත්තං. නනු වුත්තං භගවතාති සුත්තං පුරිමපච්ඡිමවසෙන පවත්තමානස්ස සමාධිස්ස අබ්බොකිණ්ණතං සාධෙති, න සන්තතියා සමාධිභාවං, තස්මා අසාධකන්ති.

ඉදානි ධම්මට්ඨිතතාකථා නාම හොති. තත්ථ “ඨිතාව සා ධාතූ”ති වචනං නිස්සාය “පටිච්චසමුප්පාදසඞ්ඛාතා ධම්මට්ඨිතතා නාම එකා අත්ථි, සා ච පරිනිප්ඵන්නා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි පරිනිප්ඵන්නානං අවිජ්ජාදීනං අඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතතා නාම පරිනිප්ඵන්නා අත්ථි, තායපි ච තෙ ධම්මට්ඨිතතාය අඤ්ඤා ඨිතතා පරිනිප්ඵන්නා ආපජ්ජතී”ති චොදෙතුං තාය ඨිතතාතිආදිමාහ. පරවාදී එවරූපාය ලද්ධියා අභාවෙන පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො අනන්තරපච්චයතඤ්චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතඤ්ච සන්ධාය පටිජානාති. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙවාති.

ඉදානි අනිච්චතාකථා නාම හොති. තත්ථ “අනිච්චානං රූපාදීනං අනිච්චතාපි රූපාදයො විය පරිනිප්ඵන්නා”ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි අන්ධකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස. අථ නං “යදි තෙ රූපාදයො විය අනිච්චතා පරිනිප්ඵන්නා, තස්සාපි අඤ්ඤාය පරිනිප්ඵන්නාය අනිච්චතාය භවිතබ්බ”න්ති චොදෙතුං තාය අනිච්චතායාතිආදිමාහ. ඉතරො ද්වින්නං අනිච්චතාය එකතො අභාවෙන පටික්ඛිපිත්වා පුන යස්මා සා අනිච්චතා නිච්චා න හොති, තෙනෙව අනිච්චෙන සද්ධිං අන්තරධායති, තස්මා පටිජානාති. අථස්ස සකවාදී ලෙසොකාසං අදත්වා යා තෙන දුතියා අනිච්චතා පටිඤ්ඤාතා , තායපි තතො පරායපීති පරම්පරවසෙන අනුපච්ඡෙදදොසං ආරොපෙන්තො තාය තායෙවාතිආදිමාහ. ජරා පරිනිප්ඵන්නාතිආදි යස්මා උප්පන්නස්ස ජරාමරණතො අඤ්ඤා අනිච්චතා නාම නත්ථි, තස්මා අනිච්චතාවිභාගානුයුඤ්ජනවසෙන වුත්තං. තත්රාපි පරවාදිනො පුරිමනයෙනෙව පටිඤ්ඤා ච පටික්ඛෙපො ච වෙදිතබ්බො.

රූපං පරිනිප්ඵන්නන්තිආදි යෙසං සා අනිච්චතා, තෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථං වුත්තං. තත්ථ “යථා පරිනිප්ඵන්නානං රූපාදීනං අනිච්චතාජරාමරණානි අත්ථි, එවං පරිනිප්ඵන්නානං අනිච්චතාදීනං තානි නත්ථී”ති මඤ්ඤමානො එකන්තෙන පටික්ඛිපතියෙවාති.

ඉදානි සංවරො කම්මන්තිකථා නාම හොති. තත්ථ “චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති, න නිමිත්තග්ගාහී හොතී”ති සුත්තං නිස්සාය “සංවරොපි අසංවරොපි කම්ම”න්ති යෙසං ලද්ධි, සෙය්යථාපි මහාසංඝිකානං; තෙ සන්ධාය පුච්ඡා සකවාදිස්ස, පටිඤ්ඤා ඉතරස්ස.

අථ නං යා සකසමයෙ චෙතනා “කම්ම”න්ති වුත්තා යථා සා කායවචීමනොද්වාරෙසු පවත්තමානා කායකම්මාදිනාමං ලභති, තථා “යදි තෙ සංවරො කම්මං, සොපි චක්ඛුන්ද්රියාදීසු පවත්තමානො චක්ඛුකම්මාදිනාමං ලභෙය්යා”ති චොදෙතුං චක්ඛුන්ද්රියසංවරො චක්ඛුකම්මන්තිආදිමාහ. ඉතරො තාදිසං සුත්තපදං අපස්සන්තො චතූසු ද්වාරෙසු පටික්ඛිපිත්වා පඤ්චමෙ කායද්වාරෙ පසාදකායං සන්ධාය පටික්ඛිපති, විඤ්ඤත්තිකායං සන්ධාය පටිජානාති. සො හි පසාදකායම්පි විඤ්ඤත්තිකායම්පි කායින්ද්රියන්ත්වෙව ඉච්ඡති. මනොද්වාරෙපි විපාකද්වාරං සන්ධාය පටික්ඛිපති, කම්මද්වාරං සන්ධාය පටිජානාති. අසංවරෙපි එසෙව නයො. “චක්ඛුනා රූපං දිස්වා”ති සුත්තං තෙසු ද්වාරෙසු සංවරාසංවරමෙව දීපෙති, න තස්ස කම්මභාවං, තස්මා අසාධකන්ති.