ඉදානි අතීතං අත්ථීති කාලසංසන්දනං හොති. තත්ථ අතීතං අත්ථීතිආදිකං සුද්ධිකසංසන්දනං. අතීතං රූපං අත්ථීතිආදිකං ඛන්ධවසෙන කාලසංසන්දනං.

පච්චුප්පන්නං රූපං අප්පියං කරිත්වාති අතීතානාගතං පහාය පච්චුප්පන්නරූපමෙව අප්පියං අවිභජිතබ්බං කරිත්වා. රූපභාවං ජහතීතිපඤ්හෙ නිරුද්ධස්සාපි රූපස්ස රූපක්ඛන්ධසඞ්ගහිතත්තා පටික්ඛිපති. රූපභාවං න ජහතීති පටිලොමපඤ්හෙපි රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතත්තාව පටිජානාති. ඔදාතං වත්ථං අප්පියං කරිත්වාති එත්ථ කිඤ්චාපි න සබ්බං වත්ථං ඔදාතං, ඉමිනා පන වත්ථන්ති අවත්වා “ඔදාතං වත්ථං අප්පියං කරිත්වා”ති වුත්තෙ සකවාදිනා එකත්ථතා අනුඤ්ඤාතා. ඔදාතභාවං ජහතීති පඤ්හෙ වණ්ණවිගමං සන්ධාය පටිඤ්ඤා සකවාදිස්ස. වත්ථභාවං ජහතීති එත්ථ පන පඤ්ඤත්තියා අවිගතත්තා පටික්ඛෙපො තස්සෙව. පටිලොමෙපි එසෙව නයො.

අතීතං අතීතභාවං න ජහතීති පුට්ඨො “යදි ජහෙය්ය, අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා සියා”ති මඤ්ඤමානො පටිජානාති. අනාගතං අනාගතභාවං න ජහතීති පුට්ඨො පන “යදි න ජහෙය්ය, අනාගතමෙවස්ස , පච්චුප්පන්නභාවං න පාපුණෙය්යා”ති මඤ්ඤමානො පටික්ඛිපති. පච්චුප්පන්නපඤ්හෙපි අතීතභාවං අනාපජ්ජනදොසො සියාති පටික්ඛිපති. අනුලොමපඤ්හෙසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

එවං සුද්ධිකනයං වත්වා පුන ඛන්ධවසෙන දස්සෙතුං අතීතං රූපන්තිආදි වුත්තං. තං සබ්බං පාළිඅනුසාරෙනෙව සක්කා ජානිතුං.

ඉදානි “අතීතං න්වත්ථී”තිආදි වචනසොධනා හොති. තත්ථ හඤ්චි අතීතං න්වත්ථීති යදි අතීතං නො අත්ථීති අත්ථො. අතීතං අත්ථීති මිච්ඡාති අතීතඤ්ච තං අත්ථි චාති මිච්ඡා එව. තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති පුට්ඨො අනාගතක්ඛණෙයෙවස්ස පච්චුප්පන්නතාය අභාවං සන්ධාය කාලනානත්තෙන පටික්ඛිපති.

දුතියං පුට්ඨො යං උප්පාදතො පුබ්බෙ අනාගතං අහොසි, තස්ස උප්පන්නකාලෙ පච්චුප්පන්නත්තා පටිජානාති. හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති යදෙතං තයා “අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතී”ති වදතා තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති ලද්ධිවසෙන “අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතී”ති වුත්තං. කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතීති? ඉතරො හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වා අභාවතො න හෙවන්ති පටික්ඛිපති.

දුතියං පුට්ඨො යස්මා තං අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං “හුත්වා හොතී”ති සඞ්ඛං ගතං, තස්මා පටිජානාති. අථ නං සකවාදී “යදි තෙ තං අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං ‘හුත්වා හොතී’ති සඞ්ඛං ගතං, පුන හුත්වා හොති, යං අනාගතං න හුත්වා පච්චුප්පන්නං න හොන්තං ‘න හුත්වා න හොතී’ති සඞ්ඛං ගතං සසවිසාණං, කිං තෙ තම්පි පුන න හුත්වා න හොතී”තිඅධිප්පායෙන න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති පඤ්හං පුච්ඡති. ඉතරො “යං නත්ථි, තං නත්ථිතාය, එව අනාගතං න හුත්වා පච්චුප්පන්නං න හොතීති නහුත්වානහොති නාම තාව හොතු, පුන නහුත්වානහොතිභාවො පනස්ස කුතො”ති මඤ්ඤමානො පටික්ඛිපති. තඤ්ඤෙව පච්චුප්පන්නං තං අතීතන්ති පඤ්හෙපි පච්චුප්පන්නක්ඛණෙයෙවස්ස අතීතතාය අභාවං සන්ධාය කාලනානත්තා පටික්ඛිපති.