ඉදානි “අතීතං න්වත්ථී”තිආදි වචනසොධනා හොති. තත්ථ හඤ්චි අතීතං න්වත්ථීති යදි අතීතං නො අත්ථීති අත්ථො. අතීතං අත්ථීති මිච්ඡාති අතීතඤ්ච තං අත්ථි චාති මිච්ඡා එව. තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති පුට්ඨො අනාගතක්ඛණෙයෙවස්ස පච්චුප්පන්නතාය අභාවං සන්ධාය කාලනානත්තෙන පටික්ඛිපති.

දුතියං පුට්ඨො යං උප්පාදතො පුබ්බෙ අනාගතං අහොසි, තස්ස උප්පන්නකාලෙ පච්චුප්පන්නත්තා පටිජානාති. හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති යදෙතං තයා “අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතී”ති වදතා තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති ලද්ධිවසෙන “අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතී”ති වුත්තං. කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතීති? ඉතරො හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වා අභාවතො න හෙවන්ති පටික්ඛිපති.

දුතියං පුට්ඨො යස්මා තං අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං “හුත්වා හොතී”ති සඞ්ඛං ගතං, තස්මා පටිජානාති. අථ නං සකවාදී “යදි තෙ තං අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොන්තං ‘හුත්වා හොතී’ති සඞ්ඛං ගතං, පුන හුත්වා හොති, යං අනාගතං න හුත්වා පච්චුප්පන්නං න හොන්තං ‘න හුත්වා න හොතී’ති සඞ්ඛං ගතං සසවිසාණං, කිං තෙ තම්පි පුන න හුත්වා න හොතී”තිඅධිප්පායෙන න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති පඤ්හං පුච්ඡති. ඉතරො “යං නත්ථි, තං නත්ථිතාය, එව අනාගතං න හුත්වා පච්චුප්පන්නං න හොතීති නහුත්වානහොති නාම තාව හොතු, පුන නහුත්වානහොතිභාවො පනස්ස කුතො”ති මඤ්ඤමානො පටික්ඛිපති. තඤ්ඤෙව පච්චුප්පන්නං තං අතීතන්ති පඤ්හෙපි පච්චුප්පන්නක්ඛණෙයෙවස්ස අතීතතාය අභාවං සන්ධාය කාලනානත්තා පටික්ඛිපති.

දුතියපඤ්හෙ පුට්ඨො යං අතීතභාවතො පුබ්බෙ පච්චුප්පන්නං අහොසි, තස්සෙව අතීතත්තා පටිජානාති. හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති යදෙතං තයා “පච්චුප්පන්නං හුත්වා අතීතං හොතී”ති වදතා “තඤ්ඤෙව පච්චුප්පන්නං තං අතීත”න්ති ලද්ධිවසෙන “පච්චුප්පන්නං වා අතීතං වා හුත්වා හොතී”ති වුත්තං, කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතීති? ඉතරො හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වා අභාවතො න හෙවන්ති පටික්ඛිපති.

දුතියපඤ්හෙ යස්මා තං පච්චුප්පන්නං හුත්වා අතීතං හොන්තං “හුත්වා හොතී”ති සඞ්ඛං ගතං, තස්මා පටිජානාති . අථ නං සකවාදී “යදි තෙ තඤ්ඤෙව පච්චුප්පන්නං හුත්වා අතීතං හොන්තං ‘හුත්වා හොතී’ති සඞ්ඛං ගතං, පුන හුත්වා හොති, යං පච්චුප්පන්නං න හුත්වා අතීතං න හොන්තං ‘න හුත්වා න හොතී’ති සඞ්ඛං ගතං සසවිසාණං, කිං තෙ තම්පි පුන න හුත්වා න හොතී”ති අධිප්පායෙන න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති පඤ්හං පුච්ඡති. ඉතරො “යං නත්ථි, තං නත්ථිතාය එව පච්චුප්පන්නං න හුත්වා අතීතං න හොතීති නහුත්වානහොති නාම තාව හොතු. පුන නහුත්වානහොතිභාවො පනස්ස කුතො”ති මඤ්ඤමානො පටික්ඛිපති. උභයං එකතො කත්වා ආගතෙ තතියපඤ්හෙපි ඉමිනාවුපායෙන යොජනා කාතබ්බා.

අපරො නයො – යදි තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නං, අනාගතස්ස පච්චුප්පන්නෙ වුත්තො හොතිභාවො, පච්චුප්පන්නස්ස ච අනාගතෙ වුත්තො හුත්වාභාවො ආපජ්ජති. එවං සන්තෙ අනාගතම්පි හුත්වාහොති නාම. පච්චුප්පන්නම්පි හුත්වාහොතියෙව නාම. තෙන තං පුච්ඡාම – “කිං තෙ එතෙසු එකෙකං හුත්වා හොති හුත්වා හොතී”ති? ඉතරො – “තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න”න්ති පඤ්හෙ පටික්ඛිත්තනයෙනෙව පටික්ඛිපිත්වා පුන පුට්ඨො දුතියෙ පඤ්හෙ පටිඤ්ඤාතනයෙනෙව පටිජානාති. අථ නං සකවාදී “තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න”න්ති පඤ්හාවසෙන තෙසු එකෙකං හුත්වා හොති හුත්වා හොතීති පටිජානන්තං පුරිමං පටික්ඛිත්තපඤ්හං පරිවත්තිත්වා පුච්ඡන්තො න හුත්වා න හොති න හුත්වා න හොතීති පුච්ඡති. තස්සත්ථො – නනු “තයා තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න”න්ති වුත්තෙ පඨමපඤ්හං පටික්ඛිපන්තෙන අනාගතස්ස හොතිභාවො පච්චුප්පන්නස්ස ච හුත්වාභාවො පටික්ඛිත්තොති. තෙන අනාගතං න හොති නාම, පච්චුප්පන්නං න හුත්වා නාම.