ඉදානි නික්ඛෙපකණ්ඩානන්තරං ඨපිතස්ස අට්ඨකථාකණ්ඩස්ස වණ්ණනාක්කමො අනුප්පත්තො. කස්මා පනෙතං අට්ඨකථාකණ්ඩං නාම ජාතන්ති? තෙපිටකස්ස බුද්ධවචනස්ස අත්ථං උද්ධරිත්වා ඨපිතත්තා. තීසුපි හි පිටකෙසු ධම්මන්තරං ආගතං අට්ඨකථාකණ්ඩෙනෙව පරිච්ඡින්දිත්වා විනිච්ඡිතං සුවිනිච්ඡිතං නාම හොති. සකලෙ අභිධම්මපිටකෙ නයමග්ගං මහාපකරණෙ පඤ්හුද්ධාරං ගණනචාරං අසල්ලක්ඛෙන්තෙනාපි අට්ඨකථාකණ්ඩතොයෙව සමානෙතුං වට්ටති.

කුතො පභවං පන එතන්ති? සාරිපුත්තත්ථෙරප්පභවං. සාරිපුත්තත්ථෙරො හි එකස්ස අත්තනො සද්ධිවිහාරිකස්ස නික්ඛෙපකණ්ඩෙ අත්ථුද්ධාරං සල්ලක්ඛෙතුං අසක්කොන්තස්ස අට්ඨකථාකණ්ඩං කථෙත්වා අදාසි. ඉදං පන මහාඅට්ඨකථායං පටික්ඛිපිත්වා ඉදං වුත්තං – අභිධම්මො නාම න සාවකවිසයො, න සාවකගොචරො; බුද්ධවිසයො එස, බුද්ධගොචරො. ධම්මසෙනාපති පන සද්ධිවිහාරිකෙන පුච්ඡිතො තං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා සම්මාසම්බුද්ධස්ස කථෙසි. සම්මාසම්බුද්ධො තස්ස භික්ඛුනො අට්ඨකථාකණ්ඩං කථෙත්වා අදාසි. කථං? භගවා හි ‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’ති පුච්ඡි. ‘කුසලා ධම්මා නාම කතමෙ’ති සල්ලක්ඛෙසීති අත්ථො. අථස්ස තුණ්හීභූතස්ස ‘නනු යං මයා කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතීතිආදිනා නයෙන භූමිභෙදතො කුසලං දස්සිතං, සබ්බම්පි තං චතූසු භූමීසු කුසලං, ඉමෙ ධම්මා කුසලා’ති ඉමිනා නයෙන කණ්ණිකං කණ්ණිකං ඝටං ඝටං ගොච්ඡකං ගොච්ඡකං කත්වා අත්ථුද්ධාරවසෙන කුසලාදිධම්මෙ දස්සෙන්තො කථෙත්වා අදාසි.

තත්ථ චතූසූති කාමාවචරරූපාවචරාරූපාවචරඅපරියාපන්නාසු. කුසලන්ති ඵස්සාදිභෙදං කුසලං. ඉමෙ ධම්මා කුසලාති ඉමෙ සබ්බෙපි තාසු තාසු භූමීසු වුත්තා ඵස්සාදයො ධම්මා කුසලා නාම.

අකුසලානං පන භූමිවසෙන භෙදාභාවතො ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදාති ආහ. තත්ථ උප්පජ්ජතීති උප්පාදො. චිත්තමෙව උප්පාදො චිත්තුප්පාදො. දෙසනාසීසමෙව චෙතං. යථා පන ‘රාජා ආගතො’ති වුත්තෙ අමච්චාදීනම්පි ආගමනං වුත්තමෙව හොති, එවං ‘චිත්තුප්පාදා’ති වුත්තෙ තෙහි සම්පයුත්තධම්මාපි වුත්තාව හොන්තීති. සබ්බත්ථ චිත්තුප්පාදග්ගහණෙන සසම්පයුත්තධම්මං චිත්තං ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඉතො පරං චතූසු භූමීසු විපාකොතිආදීනං සබ්බෙසම්පි තිකදුකභාජනීයපදානං අත්ථො, වෙදනාත්තිකාදීසු ච සුඛාදීනං නවත්තබ්බතා හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව පාළියත්ථං වීමංසිත්වා වෙදිතබ්බා. විසෙසමත්තමෙව පන වක්ඛාම.

තත්ථ පරිත්තාරම්මණත්තිකෙ තාව සබ්බො කාමාවචරස්ස විපාකොති එත්ථ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණානි චක්ඛුපසාදාදයො නිස්සාය නියමෙනෙව ඉට්ඨානිට්ඨාදිභෙදෙ රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තන්තීති පරිත්තාරම්මණානි. කුසලාකුසලවිපාකා පන ද්වෙ මනොධාතුයො හදයවත්ථුං නිස්සාය චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අනන්තරා නියමතො රූපාදීනෙව ආරබ්භ පවත්තන්තීති පරිත්තාරම්මණා. කුසලවිපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සොමනස්සසහගතා පඤ්චද්වාරෙ සන්තීරණවසෙන ඡසු ද්වාරෙසු තදාරම්මණවසෙනාති නියමතො රූපාදීනි ඡ පරිත්තාරම්මණානෙව ආරබ්භ පවත්තතීති පරිත්තාරම්මණා. කුසලාකුසලවිපාකාහෙතුකමනොවිඤ්ඤාණධාතුද්වයං පඤ්චද්වාරෙ සන්තීරණවසෙන ඡසු ද්වාරෙසු තදාරම්මණවසෙන නියමතො රූපාදීනි ඡ පරිත්තාරම්මණානෙව ආරබ්භ පවත්තති. පටිසන්ධිවසෙන පවත්තමානම්පි පරිත්තං කම්මං කම්මනිමිත්තං ගතිනිමිත්තං වා ආරම්මණං කරොති, පවත්තියං භවඞ්ගවසෙන, පරියොසානෙ චුතිවසෙන පවත්තමානම්පි තදෙව ආරම්මණං කරොතීති පරිත්තාරම්මණං. අට්ඨ පන සහෙතුකවිපාකචිත්තුප්පාදා එත්ථ වුත්තනයෙනෙව තදාරම්මණවසෙන පටිසන්ධිභවඞ්ගචුතිවසෙන ච පරිත්තධම්මෙයෙව ආරබ්භ පවත්තන්ති. කිරියමනොධාතු පඤ්චද්වාරෙ රූපාදීනි ආරබ්භ පවත්තති. සොමනස්සසහගතාහෙතුකකිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතු ඡසු ද්වාරෙසු පච්චුප්පන්නෙ මනොද්වාරෙ අතීතානාගතෙපි පරිත්තෙ රූපාදිධම්මෙයෙව ආරබ්භ ඛීණාසවානං පහට්ඨාකාරං කුරුමානා පවත්තතීති පරිත්තාරම්මණා. එවමිමෙ පඤ්චවීසති චිත්තුප්පාදා එකන්තෙනෙව පරිත්තාරම්මණාති වෙදිතබ්බා.

විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනධම්මා අත්තනො අත්තනො හෙට්ඨිමං සමාපත්තිං ආරබ්භ පවත්තනතො මහග්ගතාරම්මණා. එව මග්ගඵලධම්මා නිබ්බානාරම්මණත්තා අප්පමාණාරම්මණා.

කුසලතො චත්තාරො කිරියතො චත්තාරොති අට්ඨ ඤාණවිප්පයුත්තචිත්තුප්පාදා සෙක්ඛපුථුජ්ජනඛීණාසවානං අසක්කච්චදානපච්චවෙක්ඛණධම්මසවනාදීසු කාමාවචරධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ පරිත්තාරම්මණා. අතිපගුණානං පඨමජ්ඣානාදීනං පච්චවෙක්ඛණකාලෙ මහග්ගතාරම්මණා. කසිණනිමිත්තාදිපඤ්ඤත්තිපච්චවෙක්ඛණකාලෙ නවත්තබ්බාරම්මණා. අකුසලතො චත්තාරො දිට්ඨිගතසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදා පඤ්චපණ්ණාසාය කාමාවචරධම්මානං ‘සත්තො සත්තො’ති පරාමසනඅස්සාදනාභිනන්දනකාලෙ පරිත්තාරම්මණා. තෙනෙවාකාරෙන සත්තවීසති මහග්ගතධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තිකාලෙ මහග්ගතාරම්මණා. පණ්ණත්තිධම්මෙ ආරබ්භ පවත්තනකාලෙ සියා නවත්තබ්බාරම්මණා. දිට්ඨිවිප්පයුත්තානං තෙයෙව ධම්මෙ ආරබ්භ කෙවලං අස්සාදනාභිනන්දනවසෙන, පවත්තියං පටිඝසම්පයුත්තානං දොමනස්සවසෙන, විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදස්ස අනිට්ඨඞ්ගතවසෙන, උද්ධච්චසහගතස්ස වික්ඛෙපවසෙන අවූපසමවසෙන ච පවත්තියං පරිත්තමහග්ගතනවත්තබ්බාරම්මණතා වෙදිතබ්බා. එතෙසු පන එකධම්මොපි අප්පමාණෙ ආරබ්භ පවත්තිතුං න සක්කොති, තස්මා න අප්පමාණාරම්මණා.