ලොකුත්තරවිපාකම්පි කුසලසදිසත්තා කුසලානුගතිකමෙව කත්වා භාජිතං. යස්මා පන තෙභූමකකුසලං චුතිපටිසන්ධිවසෙන වට්ටං ආචිනාති වඩ්ඪෙති, තස්මා තත්ථ කතත්තා උපචිතත්තාති වුත්තං. ලොකුත්තරං පන තෙන ආචිතම්පි අපචිනාති, සයම්පි චුතිපටිසන්ධිවසෙන න ආචිනාති, තෙනෙත්ථ ‘කතත්තා උපචිතත්තා’ති අවත්වා කතත්තා භාවිතත්තාති වුත්තං.

සුඤ්ඤතන්තිආදීසු ‘මග්ගො’ තාව ‘ආගමනතො සගුණතො ආරම්මණතොති තීහි කාරණෙහි නාමං ලභතී’ති, ඉදං හෙට්ඨා කුසලාධිකාරෙ විත්ථාරිතං. තත්ථ සුත්තන්තිකපරියායෙන සගුණතොපි ආරම්මණතොපි නාමං ලභති. පරියායදෙසනා හෙසා. අභිධම්මකථා පන නිප්පරියායදෙසනා. තස්මා ඉධ සගුණතො වා ආරම්මණතො වා නාමං න ලභති, ආගමනතොව ලභති. ආගමනමෙව හි ධුරං. තං දුවිධං හොති – විපස්සනාගමනං මග්ගාගමනන්ති.

තත්ථ මග්ගස්ස ආගතට්ඨානෙ විපස්සනාගමනං ධුරං, ඵලස්ස ආගතට්ඨානෙ මග්ගාගමනං ධුරන්ති, ඉදම්පි හෙට්ඨා වුත්තමෙව. තෙසු ඉදං ඵලස්ස ආගතට්ඨානං, තස්මා ඉධ මග්ගාගමනං ධුරන්ති වෙදිතබ්බං. සො පනෙස මග්ගො ආගමනතො ‘සුඤ්ඤත’න්ති නාමං ලභිත්වා සගුණතො ච ආරම්මණතො ච ‘අනිමිත්තො’‘අප්පණිහිතො’තිපි වුච්චති. තස්මා සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස තීණි නාමානි දෙති. කථං? අයඤ්හි සුද්ධාගමනවසෙනෙව ලද්ධනාමො ‘සුඤ්ඤතමග්ගො’ සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමං දදමානො ‘සුඤ්ඤත’න්ති නාමං අකාසි. ‘සුඤ්ඤතඅනිමිත්තමග්ගො’ සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමං දදමානො ‘අනිමිත්ත’න්ති නාමං අකාසි. ‘සුඤ්ඤතඅප්පණිහිතමග්ගො’ සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමං දදමානො ‘අප්පණිහිත’න්ති නාමං අකාසි. ඉමානි පන තීණි නාමානි මග්ගානන්තරෙ ඵලචිත්තස්මිංයෙව ඉමිනා නයෙන ලබ්භන්ති, නො අපරභාගෙ වළඤ්ජනකඵලසමාපත්තියා. අපරභාගෙ පන අනිච්චතාදීහි තීහි විපස්සනාහි විපස්සිතුං සක්කොති. අථස්ස වුට්ඨිතවුට්ඨිතවිපස්සනාවසෙන අනිමිත්තඅප්පණිහිතසුඤ්ඤතසඞ්ඛාතානි තීණි ඵලානි උප්පජ්ජන්ති. තෙසං තානෙව සඞ්ඛාරාරම්මණානි. අනිච්චානුපස්සනාදීනි ඤාණානි අනුලොමඤාණානි නාම හොන්ති.

යො චායං සුඤ්ඤතමග්ගෙ වුත්තො. අප්පණිහිතමග්ගෙපි එසෙව නයො. අයම්පි හි සුද්ධාගමනවසෙන ලද්ධනාමො ‘අප්පණිහිතමග්ගො’ සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමං දදමානො ‘අප්පණිහිත’න්ති නාමං අකාසි. ‘අප්පණිහිතඅනිමිත්තමග්ගො’ සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමං දදමානො ‘අනිමිත්ත’න්ති නාමං අකාසි. ‘අප්පණිහිතසුඤ්ඤතමග්ගො’ සයං ආගමනීයට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො ඵලස්ස නාමං දදමානො ‘සුඤ්ඤත’න්ති නාමං අකාසි. ඉමානිපි තීණි නාමානි මග්ගානන්තරෙ ඵලචිත්තස්මිංයෙව ඉමිනා නයෙන ලබ්භන්ති, න අපරභාගෙ වළඤ්ජනකඵලසමාපත්තියාති. එවං ඉමස්මිං විපාකනිද්දෙසෙ කුසලචිත්තෙහි තිගුණානි විපාකචිත්තානි වෙදිතබ්බානි.

යථා පන තෙභූමකකුසලානි අත්තනො විපාකං අධිපතිං ලභාපෙතුං න සක්කොන්ති, න එවං ලොකුත්තරකුසලානි. කස්මා? තෙභූමකකුසලානඤ්හි අඤ්ඤො ආයූහනකාලො අඤ්ඤො විපච්චනකාලො. තෙන තානි අත්තනො විපාකං අධිපතිං ලභාපෙතුං න සක්කොන්ති. ලොකුත්තරානි පන තාය සද්ධාය, තස්මිං වීරියෙ, තාය සතියා, තස්මිං සමාධිම්හි, තාය පඤ්ඤාය අවූපසන්තාය , අපණ්ණකං අවිරද්ධං මග්ගානන්තරමෙව විපාකං පටිලභන්ති, තෙන අත්තනො විපාකං අධිපතිං ලභාපෙතුං සක්කොන්ති.

යථා හි පරිත්තකස්ස අග්ගිනො ගතට්ඨානෙ අග්ගිස්මිං නිබ්බුතමත්තෙයෙව උණ්හාකාරො නිබ්බායිත්වා කිඤ්චි න හොති, මහන්තං පන ආදිත්තං අග්ගික්ඛන්ධං නිබ්බාපෙත්වා ගොමයපරිභණ්ඩෙ කතෙපි උණ්හාකාරො අවූපසන්තොව හොති, එවමෙව තෙභූමකකුසලෙ අඤ්ඤො කම්මක්ඛණො අඤ්ඤො විපාකක්ඛණො පරිත්තඅග්ගිට්ඨානෙ උණ්හභාවනිබ්බුතකාලො විය හොති. තස්මා තං අත්තනො විපාකං අධිපතිං ලභාපෙතුං න සක්කොති. ලොකුත්තරෙ පන තාය සද්ධාය…පෙ… තාය පඤ්ඤාය අවූපසන්තාය, මග්ගානන්තරමෙව ඵලං උප්පජ්ජති, තස්මා තං අත්තනො විපාකං අධිපතිං ලභාපෙතීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහු පොරාණා – ‘විපාකෙ අධිපති නත්ථි ඨපෙත්වා ලොකුත්තර’න්ති.

චතුත්ථඵලනිද්දෙසෙ අඤ්ඤාතාවින්ද්රියන්ති අඤ්ඤාතාවිනො චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතඤාණකිච්චස්ස ඉන්ද්රියං, අඤ්ඤාතාවීනං වා චතූසු සච්චෙසු නිට්ඨිතකිච්චානං චත්තාරි සච්චානි ඤත්වා පටිවිජ්ඣිත්වා ඨිතානං ධම්මානං අබ්භන්තරෙ ඉන්දට්ඨසාධනෙන ඉන්ද්රියං. නිද්දෙසවාරෙපිස්ස අඤ්ඤාතාවීනන්ති ආජානිත්වා ඨිතානං. ධම්මානන්ති සම්පයුත්තධම්මානං අබ්භන්තරෙ. අඤ්ඤාති ආජානනා, පඤ්ඤා පජානනාතිආදීනි වුත්තත්ථානෙව. මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්නන්ති ඵලමග්ගස්ස අඞ්ගං, ඵලමග්ගෙ ච පරියාපන්නන්ති අත්ථො.