චතුත්ථෙ උපට්ඨානසාලායන්ති භොජනසාලායං. යෙනුපට්ඨානසාලාති සත්ථා නන්දකත්ථෙරෙන මධුරස්සරෙන ආරද්ධාය ධම්මදෙසනාය සද්දං සුත්වා, “ආනන්ද, කො එසො උපට්ඨානසාලාය මධුරස්සරෙන ධම්මං දෙසෙතී”ති පුච්ඡිත්වා “ධම්මකථිකනන්දකත්ථෙරස්ස අජ්ජ, භන්තෙ, වාරො”ති සුත්වා “අතිමධුරං කත්වා, ආනන්ද, එසො භික්ඛු ධම්මං කථෙති, මයම්පි ගන්ත්වා සුණිස්සාමා”ති වත්වා යෙනුපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි. බහිද්වාරකොට්ඨකෙ අට්ඨාසීති ඡබ්බණ්ණරස්මියො චීවරගබ්භෙ පටිච්ඡාදෙත්වා අඤ්ඤාතකවෙසෙන අට්ඨාසි. කථාපරියොසානං ආගමයමානොති “ඉදමවොචා”ති ඉදං කථාවසානං උදික්ඛමානො ධම්මකථං සුණන්තො අට්ඨාසියෙව. අථායස්මා ආනන්දො නික්ඛන්තෙ පඨමෙ යාමෙ සත්ථු සඤ්ඤං අදාසි – “පඨමයාමො අතික්කන්තො, භන්තෙ, ථොකං විස්සමථා”ති. සත්ථා තත්ථෙව අට්ඨාසි. අථායස්මා ආනන්දො මජ්ඣිමයාමෙපි නික්ඛන්තෙ, “භන්තෙ, තුම්හෙ පකතියා ඛත්තියසුඛුමාලා, පුන බුද්ධසුඛුමාලාති පරමසුඛුමාලා, මජ්ඣිමයාමොපි අතික්කන්තො, මුහුත්තං විස්සමථා”ති ආහ. සත්ථා තත්ථෙව අට්ඨාසි. තත්ථ ඨිතකස්සෙවස්ස අරුණග්ගං පඤ්ඤායිත්ථ. අරුණුග්ගමනඤ්ච ථෙරස්ස “ඉදමවොචා”ති පාපෙත්වා කථාපරියොසානඤ්ච දසබලස්ස ඡබ්බණ්ණසරීරස්මිවිස්සජ්ජනඤ්ච එකප්පහාරෙනෙව අහොසි. අග්ගළං ආකොටෙසීති අග්ගනඛෙන ද්වාරකවාටං ආකොටෙසි.

සාරජ්ජමානරූපොති හරායමානො ඔත්තප්පමානො. දොමනස්සසාරජ්ජං පනස්ස නත්ථි. එත්තකම්පි නො නප්පටිභාසෙය්යාති පටිසම්භිදාප්පත්තස්ස අප්පටිභානං නාම නත්ථි. එත්තකම්පි න කථෙය්යන්ති දස්සෙති. සාධු සාධූති ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සම්පහංසන්තො ආහ. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො “සුගහිතා ච තෙ ධම්මදෙසනා සුකථිතා චා”ති. කුලපුත්තානන්ති ආචාරකුලපුත්තානඤ්චෙව ජාතිකුලපුත්තානඤ්ච. අරියො ච තුණ්හිභාවොති දුතියජ්ඣානසමාපත්තිං සන්ධායෙවමාහ. අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනායාති සඞ්ඛාරපරිග්ගහවිපස්සනාඤාණස්ස. චතුප්පාදකොති අස්සගොණගද්රභාදිකො. ඉදං වත්වාති ඉමං චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං ධම්මං කථයිත්වා. විහාරං පාවිසීති ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො.

කාලෙන ධම්මස්සවනෙති කාලෙ කාලෙ ධම්මස්සවනස්මිං. ධම්මසාකච්ඡායාති පඤ්හකථාය. ගම්භීරං අත්ථපදන්ති ගම්භීරං ගුළ්හං රහස්සං අත්ථං. පඤ්ඤායාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය. සම්මසනපටිවෙධපඤ්ඤාපි උග්ගහපරිපුච්ඡාපඤ්ඤාපි වට්ටතියෙව. පත්තො වා පජ්ජති වාති අරහත්තං පත්තො වා පාපුණිස්සති වාති එවං ගුණසම්භාවනාය සම්භාවෙති. අප්පත්තමානසාති අප්පත්තඅරහත්තා, අරහත්තං වා අප්පත්තං මානසං එතෙසන්තිපි අප්පත්තමානසා. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරන්ති එත්ථ දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරො ලොකියොපි වට්ටති ලොකුත්තරොපි.

පඤ්චමෙ අවිජ්ජාකොසජ්ජසාවජ්ජඅස්සද්ධියෙසු අකම්පනතො පඤ්ඤාබලාදීනි දට්ඨබ්බානි. අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලාති ඤාතා. එස නයො සබ්බත්ථ. නාලමරියාති අරියභාවං කාතුං අසමත්ථා, අරියානං වා අනනුච්ඡවිකා. වොදිට්ඨාති සුට්ඨු දිට්ඨා. වොචරිතාති මනොද්වාරෙ සමුදාචාරප්පත්තා. අත්ථිකස්සාති ධම්මදෙසනාය අත්ථිකස්ස. ආජීවිකාභයන්ති ජීවිතවුත්තිභයං. අසිලොකභයන්ති ගරහාභයං. පරිසාසාරජ්ජභයන්ති පරිසං පත්වා සාරජ්ජං ඔක්කමනභයං. ඉමස්මිං සුත්තෙ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

ඡට්ඨෙ ජීවිතපරික්ඛාරාති ජීවිතසම්භාරා. සමුදානෙතබ්බාති සමාහරිතබ්බා. කසිරෙන සමුදාගච්ඡන්තීති දුක්ඛෙන උප්පජ්ජන්ති. රත්තිභාගං වා දිවසභාගං වාති එත්ථ රත්තිභාගෙ ඤත්වා රත්තිභාගෙයෙව පක්කමිතබ්බං, රත්තිං චණ්ඩවාළාදිපරිපන්ථෙ සති අරුණුග්ගමනං ආගමෙතබ්බං. දිවසභාගෙ ඤත්වා දිවා පක්කමිතබ්බං, දිවා පරිපන්ථෙ සති සූරියත්ථඞ්ගමනං ආගමෙතබ්බං. සඞ්ඛාපීති සාමඤ්ඤත්ථස්ස භාවනාපාරිපූරිආගමනං ජානිත්වා. සො පුග්ගලොති පදස්ස පන “නානුබන්ධිතබ්බො”ති ඉමිනා සම්බන්ධො. අනාපුච්ඡාති ඉධ පන තං පුග්ගලං අනාපුච්ඡා පක්කමිතබ්බන්ති අත්ථො. අපි පනුජ්ජමානෙනාති අපි නික්කඩ්ඪියමානෙන. එවරූපො හි පුග්ගලො සචෙපි දාරුකලාපසතං වා උදකඝටසතං වා වාලිකාඝටසතං වා දණ්ඩං ආරොපෙති, මා ඉධ වසීති නික්කඩ්ඪාපෙති වා, තං ඛමාපෙත්වාපි යාවජීවං සො අනුබන්ධිතබ්බොව, න විජහිතබ්බො.

සත්තමෙ පඤ්ච ඨානානි අජ්ඣාචරිතුන්ති පඤ්ච කාරණානි අතික්කමිතුං. පාණන්ති අන්තමසො කුන්ථකිපිල්ලිකං. අදින්නන්ති අන්තමසො තිණසලාකම්පි පරසන්තකං. ථෙය්යසඞ්ඛාතන්ති ථෙය්යචිත්තෙන. සන්නිධිකාරකං කාමෙ පරිභුඤ්ජිතුන්ති සන්නිධිං කත්වා ඨපෙත්වා වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙ පරිභුඤ්ජිතුං අභබ්බො. අකප්පියං කාමගුණං සන්ධායෙතං වුත්තං. බුද්ධං පච්චක්ඛාතුන්ති “න බුද්ධො අය”න්ති එවං පටික්ඛිපිතුං. ධම්මාදීසුපි එසෙව නයො. එවං තාව අට්ඨකථාය ආගතං. පාළියං පන ඉමස්මිං සුත්තෙ අගතිගමනානි කථිතානි.

අට්ඨමෙ බුද්ධාදීනං පච්චක්ඛානං කථිතං. නවමෙ පුථුජ්ජනෙන සද්ධිං ගහිතත්තා “ආහුනෙය්යා”ති වුත්තං. දසමෙ ගොත්රභූති සොතාපත්තිමග්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන සිඛාපත්තබලවවිපස්සනාචිත්තෙන සමන්නාගතො. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.