තතියස්ස පඨමෙ කායෙති කායද්වාරෙ, කායවිඤ්ඤත්තියා සතීති අත්ථො. කායසඤ්චෙතනාහෙතූතිආදීසු කායසඤ්චෙතනා නාම කායද්වාරෙ චෙතනා පකප්පනා. සා අට්ඨ කාමාවචරකුසලවසෙන අට්ඨවිධා, අකුසලවසෙන ද්වාදසවිධාති වීසතිවිධා. තථා වචීසඤ්චෙතනා, තථා මනොසඤ්චෙතනා. අපිචෙත්ථ නව මහග්ගතචෙතනාපි ලබ්භන්ති. කායසඤ්චෙතනාහෙතූති කායසඤ්චෙතනාපච්චයා. උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛන්ති අට්ඨකුසලකම්මපච්චයා නියකජ්ඣත්තෙ සුඛං උප්පජ්ජති, ද්වාදසඅකුසලකම්මපච්චයා දුක්ඛං. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො. අවිජ්ජාපච්චයාවාති අවිජ්ජාකාරණෙනෙව. සචෙ හි අවිජ්ජා ඡාදයමානා පච්චයො හොති, එවං සන්තෙ තීසු ද්වාරෙසු සුඛදුක්ඛානං පච්චයභූතා චෙතනා උප්පජ්ජති. ඉති මූලභූතාය අවිජ්ජාය වසෙනෙතං වුත්තං.

සාමං වාතිආදීසු පරෙහි අනාණත්තො සයමෙව අභිසඞ්ඛරොන්තො සාමං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති නාම. යං පන පරෙ සමාදපෙත්වා ආණාපෙත්වා කාරෙන්ති, තස්ස තං කායසඞ්ඛාරං පරෙ අභිසඞ්ඛරොන්ති නාම. යො පන කුසලං කුසලන්ති අකුසලං අකුසලන්ති කුසලවිපාකං කුසලවිපාකොති අකුසලවිපාකං අකුසලවිපාකොති ජානන්තො කායද්වාරෙ වීසතිවිධං කායසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛරොති, අයං සම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. යො එවං අජානන්තො අභිසඞ්ඛරොති, අයං අසම්පජානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. සෙසද්වාරෙසුපි එසෙව නයො.

තත්ථ අසම්පජානකම්මං එවං වෙදිතබ්බං – දහරදාරකා “මාතාපිතූහි කතං කරොමා”ති චෙතියං වන්දන්ති, පුප්ඵපූජං කරොන්ති, භික්ඛුසඞ්ඝං වන්දන්ති, තෙසං කුසලන්ති අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. තථා මිගපක්ඛිආදයො තිරච්ඡානා ධම්මං සුණන්ති, සඞ්ඝං වන්දන්ති, චෙතියං වන්දන්ති, තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි තං කුසලමෙව හොති. දහරදාරකා පන මාතාපිතරො හත්ථපාදෙහි පහරන්ති, භික්ඛූනං තලසත්තිකං උග්ගිරන්ති, දණ්ඩං ඛිපන්ති, අක්කොසන්ති. ගාවියො භික්ඛුසඞ්ඝං අනුබන්ධන්ති, සුනඛා අනුබන්ධන්ති, ඩංසන්ති, සීහබ්යග්ඝාදයො අනුබන්ධන්ති, ජීවිතා වොරොපෙන්ති. තෙසං ජානන්තානම්පි අජානන්තානම්පි අකුසලකම්මං හොතීති වෙදිතබ්බං.

ඉදානි තීසුපි ද්වාරෙසු ආයූහනචෙතනා සමොධානෙතබ්බා. සෙය්යථිදං – කායද්වාරෙ සයංකතමූලිකා වීසති චෙතනා, ආණත්තිමූලිකා වීසති, සම්පජානමූලිකා වීසති, අසම්පජානමූලිකා වීසතීති අසීති චෙතනා හොන්ති, තථා වචීද්වාරෙ. මනොද්වාරෙ පන එකෙකස්මිම්පි විකප්පෙ එකූනතිංස කත්වා සතඤ්ච සොළස ච හොන්ති. ඉති සබ්බාපි තීසු ද්වාරෙසු ද්වෙ සතානි ඡසත්තති ච චෙතනා. තා සබ්බාපි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොතෙව සඞ්ඛං ගච්ඡන්ති, තංසම්පයුත්තො වෙදයිතාකාරො වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ජානනාකාරො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, චිත්තං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, කායො උපාදාරූපං, තස්ස පච්චයා චතස්සො ධාතුයො චත්තාරි භූතානීති ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛසච්චං නාම.

ඉමෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අවිජ්ජා අනුපතිතාති ඉමෙසු වුත්තප්පභෙදෙසු චෙතනාධම්මෙසු අවිජ්ජා සහජාතවසෙන ච උපනිස්සයවසෙන ච අනුපතිතා. එවං වට්ටඤ්චෙව වට්ටමූලිකා ච අවිජ්ජා දස්සිතා හොති.

එත්තාවතා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්තස්ස ඛීණාසවස්ස ඉදානි ථුතිං කරොන්තො අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධාතිආදිමාහ. තත්ථ අසෙසවිරාගනිරොධාති අසෙසවිරාගෙන චෙව අසෙසනිරොධෙන ච. සො කායො න හොතීති ඛීණාසවස්ස කායෙන කරණකම්මං පඤ්ඤායති, චෙතියඞ්ගණසම්මජ්ජනං බොධියඞ්ගණසම්මජ්ජනං අභික්කමනං පටික්කමනං වත්තානුවත්තකරණන්ති එවමාදි. කායද්වාරෙ පනස්ස වීසති චෙතනා අවිපාකධම්මතං ආපජ්ජන්ති. තෙන වුත්තං – “සො කායො න හොති, යං පච්චයාස්ස තං උප්පජ්ජති අජ්ඣත්තං සුඛදුක්ඛ”න්ති. කායද්වාරප්පවත්තා හි චෙතනා ඉධ කායොති අධිප්පෙතා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඛෙත්තන්තිආදීනිපි කුසලාකුසලකම්මස්සෙව නාමානි. තඤ්හි විපාකස්ස විරුහනට්ඨානට්ඨෙන ඛෙත්තං, පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු, කාරණට්ඨෙන ආයතනං, අධිකරණට්ඨෙන අධිකරණන්ති වුච්චති.