දුතියෙ අත්ථපටිසම්භිදාති පඤ්චසු අත්ථෙසු පභෙදගතං ඤාණං. ඔධිසොති කාරණසො. බ්යඤ්ජනසොති අක්ඛරසො. අනෙකපරියායෙනාති අනෙකෙහි කාරණෙහි. ආචික්ඛාමීති කථෙමි. දෙසෙමීති පාකටං කත්වා කථෙමි. පඤ්ඤාපෙමීති ජානාපෙමි. පට්ඨපෙමීති පට්ඨපෙත්වා පවත්තෙත්වා කථෙමි. විවරාමීති විවටං කත්වා කථෙමි. විභජාමීති විභජිත්වා කථෙමි. උත්තානීකරොමීති ගම්භීරං උත්තානකං කත්වා කථෙමි. සො මං පඤ්හෙනාති සො මං පඤ්හෙන උපගච්ඡතු. අහං වෙය්යාකරණෙනාති අහමස්ස පඤ්හකථනෙන චිත්තං ආරාධෙස්සාමි. යො නො ධම්මානං සුකුසලොති යො අම්හාකං අධිගතධම්මානං සුකුසලො සත්ථා, සො එස සම්මුඛීභූතො. යදි මයා අත්ථපටිසම්භිදා න සච්ඡිකතා, “සච්ඡිකරොහි තාව සාරිපුත්තා”ති වත්වා මං පටිබාහිස්සතීති සත්ථු පුරතො නිසින්නකොව සීහනාදං නදති. ඉමිනා උපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉමාසු ච පන පටිසම්භිදාසු තිස්සො පටිසම්භිදා ලොකියා, අත්ථපටිසම්භිදා ලොකියලොකුත්තරාති.

තතියෙ ඵස්සායතනානන්ති ඵස්සාකරානං, ඵස්සස්ස උප්පත්තිට්ඨානානන්ති අත්ථො. අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති එතෙසු අසෙසතො නිරුද්ධෙසු තතො පරං කොචි අප්පමත්තකොපි කිලෙසො අත්ථීති පුච්ඡති. නත්ථඤ්ඤං කිඤ්චීති ඉධාපි “අප්පමත්තකොපි කිලෙසො නත්ථී”ති පුච්ඡති. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමෙ පන චත්තාරොපි පඤ්හෙ සස්සතුච්ඡෙදඑකච්චසස්සතඅමරාවික්ඛෙපවසෙන පුච්ඡති. තෙනස්ස ථෙරො පුච්ඡිතපුච්ඡිතං පටිබාහන්තො මා හෙවන්ති ආහ. එත්ථ හිඉති නිපාතමත්තං, එවං මා භණීති අත්ථො. අත්තූපලද්ධිවසෙනෙව “අත්ථඤ්ඤං කිඤ්චි අඤ්ඤො කොචි අත්තා නාම අත්ථී”ති සස්සතාදිආකාරෙන පුච්ඡති. කිං පනෙස අත්තූපලද්ධිකොති? න අත්තූපලද්ධිකො. එවංලද්ධිකො පන තත්ථෙකො භික්ඛු නිසින්නො, සො පුච්ඡිතුං න සක්කොති. තස්ස ලද්ධිං විස්සජ්ජාපනත්ථං එවං පුච්ඡති. යෙපි ච අනාගතෙ එවංලද්ධිකා භවිස්සන්ති, තෙසං “බුද්ධකාලෙපෙසො පඤ්හො මහාසාවකෙහි විස්සජ්ජිතො”ති වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං පුච්ඡතියෙව.

අප්පපඤ්චං පපඤ්චෙතීති න පපඤ්චෙතබ්බට්ඨානෙ පපඤ්චං කරොති, අනාචරිතබ්බං මග්ගං චරති. තාවතා පපඤ්චස්ස ගතීති යත්තකා ඡන්නං ඵස්සායතනානං ගති, තත්තකාව තණ්හාදිට්ඨිමානප්පභෙදස්ස පපඤ්චස්ස ගති. ඡන්නං, ආවුසො, ඵස්සායතනානං අසෙසවිරාගනිරොධා පපඤ්චනිරොධො පපඤ්චවූපසමොති එතෙසු ඡසු ආයතනෙසු සබ්බසො නිරුද්ධෙසු පපඤ්චාපි නිරුද්ධාව හොන්ති, වූපසන්තාව හොන්තීති අත්ථො. ආරුප්පෙ පන පුථුජ්ජනදෙවතානං කිඤ්චාපි පඤ්ච ඵස්සායතනානි නිරුද්ධානි, ඡට්ඨස්ස පන අනිරුද්ධත්තා තයොපි පපඤ්චා අප්පහීනාව. අපිච පඤ්චවොකාරභවවසෙනෙව පඤ්හො කථිතොති. චතුත්ථෙ ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පඤ්චමෙ විජ්ජායන්තකරො හොතීති විජ්ජාය වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකරො හොති, සකලං වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං කත්වා තිට්ඨතීති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සඋපාදානොති සගහණොව හුත්වා. අන්තකරො අභවිස්සාති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො අභවිස්ස. චරණසම්පන්නොති පන්නරසධම්මභෙදෙන චරණෙන සමන්නාගතො. යථාභූතං ජානං පස්සං අන්තකරො හොතීති යථාසභාවං මග්ගපඤ්ඤාය ජානිත්වා පස්සිත්වා වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං කත්වා ඨිතො නාම හොතීති අරහත්තනිකූටෙන පඤ්හං නිට්ඨපෙසි. ඡට්ඨං හෙට්ඨා එකකනිපාතවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

සත්තමෙ අජ්ඣත්තිකාති කෙසාදීසු වීසතියා කොට්ඨාසෙසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. බාහිරාති බහිද්ධා අනින්ද්රියබද්ධෙසු පාසාණපබ්බතාදීසු ථද්ධාකාරලක්ඛණා පථවීධාතු. ඉමිනාව නයෙන සෙසාපි ධාතුයො වෙදිතබ්බා. නෙතං මම, නෙසොහමස්මි, න මෙසො අත්තාති ඉදං තයං තණ්හාමානදිට්ඨිග්ගාහපටික්ඛෙපවසෙන වුත්තං. සම්මප්පඤ්ඤාය දට්ඨබ්බන්ති හෙතුනා කාරණෙන මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිතබ්බං. දිස්වාති සහවිපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤාය පස්සිත්වා. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හන්ති මග්ගවජ්ඣතණ්හං සමූලකං ඡින්දි. විවත්තයි සංයොජනන්ති දසවිධම්පි සංයොජනං විවත්තයි උබ්බත්තෙත්වා පජහි. සම්මා මානාභිසමයාති හෙතුනා කාරණෙන නවවිධස්ස මානස්ස පහානාභිසමයා. අන්තමකාසි දුක්ඛස්සාති වට්ටදුක්ඛං පරිච්ඡින්නං පරිවටුමං අකාසි, කත්වා ඨිතොති අත්ථො. ඉති සත්ථාරා සංයුත්තමහානිකායෙ රාහුලොවාදෙ (සං· නි· 3.91 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, චූළරාහුලොවාදෙපි (ම· නි· 3.416 ආදයො) විපස්සනා කථිතා, අම්බලට්ඨිකරාහුලොවාදෙ (ම· නි· 2.107 ආදයො) දහරස්සෙව සතො මුසාවාදා වෙරමණී කථිතා, මහාරාහුලොවාදෙ (ම· නි· 2.113 ආදයො) විපස්සනා කථිතා. ඉමස්මිං අඞ්ගුත්තරමහානිකායෙ අයං චතුකොටිකසුඤ්ඤතා නාම කථිතාති.