265. ධාතූහු අටළොස් දෙනෙකි: චක්ඛුධාතු ය, රූපාධාතු ය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සෝතධාතු ය, සද්දධාතු ය, සෝතවිඤ්ඤාණධාතු ය, ඝානධාතු ය, ගන්‍ධධාතු ය, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු ය, ජිව්හාධාතු ය, රසධාතු ය, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු ය, කායධාතු ය, ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු ය, මනෝධාතු ය, ධම්මධාතු ය, මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු යි.
266. අටළොස් ධාතූන් අතුරෙහි කුශලයෝ කෙතෙක් ද අකුශලයෝ කෙතෙක් ද අව්‍යාකෘතයෝ කෙතෙක් ද … සරණයෝ කෙතෙක් ද අරණයෝ කෙතෙක් ද යත්:
සොළොස් ධාතු කෙනෙක් අව්‍යාකෘතයහ, ධාතූහු දෙදෙන්ක කුශල වන්නාහ, අකුශල වන්නාහ, අව්‍යාකෘත වන්නාහු ය.
දශධාතු කෙනෙක් සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තහ යි ද දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තහ යි ද උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තහ යි ද නො කියයුතු වන්නාහ. ධාතූහු පස් දෙනෙක් උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්තයහ. කායවිඥානධාතුව සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය, දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය. මනෝවිඥානධාතුව සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය, දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය, උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය. ධර්‍මධාතුව සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක් වන්නේ ය, දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය, උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වන්නේ ය, සුඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත යි ද දුඃඛවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත යි ද උපේක්‍ෂාවේදනාව හා සම්ප්‍රයුක්ත යි ද නො කියයුතු වන්නේ යි.
දශධාතු කෙනෙක් නො මැ විපාක වූ නො ද විපාකස්වභාවධර්‍මයහ. ධාතූහු පස් දෙනෙක් විපාකයහ. මනෝධාතු විපාක වන්නේ ය, නො මැ විපාක වූ නො ද විපාක ස්වභාවධර්‍ම වන්නේ ය. ධාතූහු දෙදෙනෙක් විපාක වන්නාහ, විපාකස්වභාවධර්‍ම වන්නාහ, නො මැ විපාක වූ නොද විපාකස්වභාවධර්‍ම වන්නාහු ය.
දශධාතු කෙනෙක් උපාදින්නෝපාදානියහ. ශබ්දධාතුව අනුපාදින්නෝපාදානිය ය. ධාතූහු පස් දෙනෙක් උපාදින්නෝපාදානිය වන්නාහ, අනුපාදින්නෝපාදානිය වාන්නාහ. ධාතූහු දෙදෙනෙක් උපාදින්නෝපාදානිය වන්නාහ, අනුපාදිනෝපාදානිය වන්නාහ, අනුපාදින්නඅනුපාදානිය වන්නාහු ය.
සොළොස් ධාතූහු අසංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශිකයහ. ධාතූහු දෙදෙනෙක් සංක්ලිෂ්ට සාංක්ලේශික වන්නාහ, අසංක්ලිෂ්ටසාංක්ලේශික වන්නාහ, අසංක්ලිෂ්ට අසාංක්ලේශික වන්නාහු ය.
පසළොස් ධාතු කෙනෙක් අවිතර්‍කඅවිචාරයහ. මනෝධාතුව සවිතර්‍කසවිචාර ය. මනෝවිඤ්ඤාණධාතුව සවිතර්‍කසවිචාර වන්නේ ය, අවිතර්‍කවිචාරමාත්‍ර වන්නේ ය, අවිතර්‍කඅවිචාර වන්නේ ය. ධර්‍මධාතුව සවිතර්‍කසවිචාර වන්නේ ය, අවිතර්‍කවිචාර මාත්‍ර වන්නේ ය, අවිතර්‍කඅවිචාර වන්නේ ය, සවිතර්‍කසවිචාර යි ද අවිතර්‍කවිචාරමාත්‍ර යි ද අවිතර්‍කඅවිචාර යි ද නො කියයුතු වන්නේ යි.
දශධාතූහු ප්‍රීතිසහගතහ යි ද සුඛසහගතහ යි ද උපේක්‍ෂාසහගතහ යි ද නො කිය යුත්තාහ. ධාතූහු පස් දෙනෙක් උපේක්‍ෂාසහගතයහ. කායවිඥානධාතුව ප්‍රීතිසහගත නො වෙයි, සුඛසහගත වන්නේ ය, උපේක්‍ෂාසහගත නො වෙයි, සුඛසහගත යි නො කිය යුතු වන්නේ ය. ධාතූහු දෙදෙනෙක් ප්‍රීතිසහගත වන්නාහ, සුඛසහගත වන්නාහ, උපේක්‍ෂා සහගත වන්නාහ, ප්‍රීතිසහගතහ යි ද සුඛසහගතහ යි ද උපේක්‍ෂාසහගතහ යි ද නො කියයුතු වන්නාහු ය.
සොළොස්ධාතූහු නො මැ දර්‍ශනයෙන් නොද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යහ. ධාතූහු දෙදෙනෙක් දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍ය වන්නාහ, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍ය වන්නාහ, නො මැ දර්‍ශනයෙන් නොද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍ය වන්නාහු ය.
සොළොස් ධාතූහු නො මැ දර්‍ශනයෙන් නොද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍ය හේතු ඇත්තාහ. ධාතූහු දෙදෙනෙක් දර්‍ශනයෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක වන්නාහ, භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක වන්නාහ, නො මැ දර්‍ශනයෙන් නොද භාවනායෙන් ප්‍රහාතව්‍යහේතුක වන්නාහු ය.
සොළොස් ධාතූහු නො ම ආචයගාමී වූ නො ද අපචයගාමී වෙති. ධාතූහු දෙදෙනෙක් ආචයගාමී වන්නාහ, අපචයගාමී වන්නාහ, නො මැ ආචයගාමී වූ නොද අපචයගාමී වන්නාහු ය.
සොළොස් ධාතූහු නො මැ ශෛක්‍ෂ වූ නොද අශෛක්‍ෂයහ. ධාතූහු දෙදෙනෙක් ශෛක්‍ෂ වන්නාහ, අශෛක්‍ෂ වන්නාහ, නො මැ ශෛක්‍ෂ නොද අශෛක්‍ෂ වන්නාහු ය.