නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනසමත්ථතාති න කෙවලඤ්ච අරියඵලරසානුභවනංයෙව, අයං පන නිරොධසමාපත්තියා සමාපජ්ජනසමත්ථතාපි ඉමිස්සා පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසොති වෙදිතබ්බො.

තත්රිදං නිරොධසමාපත්තියා විභාවනත්ථං පඤ්හාකම්මං – කා නිරොධසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කත්ථ සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, වුට්ඨිතස්ස කිංනින්නං චිත්තං හොති, මතස්ස ච සමාපන්නස්ස ච කො විසෙසො, නිරොධසමාපත්ති කිං සඞ්ඛතා අසඞ්ඛතා ලොකියා ලොකුත්තරා නිප්ඵන්නා අනිප්ඵන්නාති?

තත්ථ කා නිරොධසමාපත්තීති යා අනුපුබ්බනිරොධවසෙන චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං අප්පවත්ති. කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා, සොතාපන්නා, සකදාගාමිනො, සුක්ඛවිපස්සකා ච අනාගාමිනො, අරහන්තො න සමාපජ්ජන්ති. අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො පන අනාගාමිනො, ඛීණාසවා ච සමාපජ්ජන්ති. “ද්වීහි බලෙහි සමන්නාගතත්තා , තයො ච සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා, සොළසහි ඤාණචරියාහි, නවහි සමාධිචරියාහි වසීභාවතා පඤ්ඤා නිරොධසමාපත්තියා ඤාණ”න්ති (පටි· ම· මාතිකා 1.34) හි වුත්තං. අයඤ්ච සම්පදා ඨපෙත්වා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො අනාගාමිඛීණාසවෙ අඤ්ඤෙසං නත්ථි. තස්මා තෙයෙව සමාපජ්ජන්ති, න අඤ්ඤෙ.

කතමානි පනෙත්ථ ද්වෙ බලානි…පෙ… කතමා වසීභාවතාති? න එත්ථ කිඤ්චි අම්හෙහි වත්තබ්බං අත්ථි. සබ්බමිදං එතස්ස උද්දෙසස්ස නිද්දෙසෙ වුත්තමෙව. යථාහ –

“ද්වීහි බලෙහීති ද්වෙ බලානි සමථබලං විපස්සනාබලං. කතමං සමථබලං? නෙක්ඛම්මවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමථබලං. අබ්යාපාදවසෙන… ආලොකසඤ්ඤාවසෙන… අවික්ඛෙපවසෙන…පෙ… පටිනිස්සග්ගානුපස්සිඅස්සාසවසෙන… පටිනිස්සග්ගානුපස්සිපස්සාසවසෙන චිත්තස්ස එකග්ගතා අවික්ඛෙපො සමථබලන්ති. කෙනට්ඨෙන සමථබලං? පඨමජ්ඣානෙන නීවරණෙ න කම්පතීති සමථබලං. දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරෙ…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය න කම්පතීති සමථබලං. උද්ධච්චෙ ච උද්ධච්චසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච න කම්පති න චලති න වෙධතීති සමථබලං. ඉදං සමථබලං.

“කතමං විපස්සනාබලං? අනිච්චානුපස්සනා විපස්සනාබලං. දුක්ඛානුපස්සනා… අනත්තානුපස්සනා… නිබ්බිදානුපස්සනා… විරාගානුපස්සනා… නිරොධානුපස්සනා… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා විපස්සනාබලං. රූපෙ අනිච්චානුපස්සනා…පෙ… රූපෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා විපස්සනාබලං. වෙදනාය… සඤ්ඤාය… සඞ්ඛාරෙසු… විඤ්ඤාණෙ… චක්ඛුස්මිං…පෙ… ජරාමරණෙ අනිච්චානුපස්සනා. ජරාමරණෙ පටිනිස්සග්ගානුපස්සනා විපස්සනාබලන්ති. කෙනට්ඨෙන විපස්සනාබලං? අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤාය න කම්පතීති විපස්සනාබලං. දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤාය න කම්පතීති… අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤාය න කම්පතීති… නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දියා න කම්පතීති… විරාගානුපස්සනාය රාගෙ න කම්පතීති… නිරොධානුපස්සනාය සමුදයෙ න කම්පතීති… පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානෙ න කම්පතීති විපස්සනාබලං. අවිජ්ජාය ච අවිජ්ජාසහගතකිලෙසෙ ච ඛන්ධෙ ච න කම්පති න චලති න වෙධතීති විපස්සනාබලං. ඉදං විපස්සනාබලං.

“තයො ච සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියාති කතමෙසං තිණ්ණන්නං සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා? දුතියජ්ඣානං සමාපන්නස්ස විතක්කවිචාරා වචීසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නස්ස අස්සාසපස්සාසා කායසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නස්ස සඤ්ඤා ච වෙදනා ච චිත්තසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. ඉමෙසං තිණ්ණන්නං සඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා.

“සොළසහි ඤාණචරියාහීති කතමාහි සොළසහි ඤාණචරියාහි? අනිච්චානුපස්සනා ඤාණචරියා. දුක්ඛා… අනත්තා… නිබ්බිදා… විරාගා… නිරොධා… පටිනිස්සග්ගා… විවට්ටානුපස්සනා ඤාණචරියා. සොතාපත්තිමග්ගො ඤාණචරියා. සොතාපත්තිඵලසමාපත්ති ඤාණචරියා. සකදාගාමිමග්ගො…පෙ… අරහත්තඵලසමාපත්ති ඤාණචරියා. ඉමාහි සොළසහි ඤාණචරියාහි.

“නවහි සමාධිචරියාහීති කතමාහි නවහි සමාධිචරියාහි? පඨමජ්ඣානං සමාධිචරියා. දුතියජ්ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති සමාධිචරියා. පඨමජ්ඣානපටිලාභත්ථාය විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච චිත්තෙකග්ගතා ච…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පටිලාභත්ථාය විතක්කො ච විචාරො ච පීති ච සුඛඤ්ච චිත්තෙකග්ගතා ච. ඉමාහි නවහි සමාධිචරියාහි.