යං පන වුත්තං “පඤ්ඤාභාවනාය කො ආනිසංසො”ති, තත්ථ වදාම. අයඤ්හි පඤ්ඤාභාවනා නාම අනෙකසතානිසංසා. තස්සා දීඝෙනාපි අද්ධුනා න සුකරං විත්ථාරතො ආනිසංසං පකාසෙතුං. සඞ්ඛෙපතො පනස්සා නානාකිලෙසවිද්ධංසනං, අරියඵලරසානුභවනං, නිරොධසමාපත්තිසමාපජ්ජනසමත්ථතා, ආහුනෙය්යභාවාදිසිද්ධීති අයමානිසංසො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ යං නාමරූපපරිච්ඡෙදතො පට්ඨාය සක්කායදිට්ඨාදීනං වසෙන නානාකිලෙසවිද්ධංසනං වුත්තං, අයං ලොකිකාය පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසො. යං අරියමග්ගක්ඛණෙ සංයොජනාදීනං වසෙන නානාකිලෙසවිද්ධංසනං වුත්තං, අයං ලොකුත්තරාය පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසොති වෙදිතබ්බො.

අරියඵලරසානුභවනන්ති න කෙවලඤ්ච කිලෙසවිද්ධංසනඤ්ඤෙව, අරියඵලරසානුභවනම්පි පඤ්ඤාභාවනාය ආනිසංසො. අරියඵලන්ති හි සොතාපත්තිඵලාදි සාමඤ්ඤඵලං වුච්චති. තස්ස ද්වීහාකාරෙහි රසානුභවනං හොති. මග්ගවීථියඤ්ච ඵලසමාපත්තිවසෙන ච පවත්තියං. තත්රාස්ස මග්ගවීථියං පවත්ති දස්සිතායෙව.

අපිච යෙ “සංයොජනප්පහානමත්තමෙව ඵලං නාම, න කොචි අඤ්ඤො ධම්මො අත්ථී”ති වදන්ති, තෙසං අනුනයත්ථං ඉදං සුත්තම්පි දස්සෙතබ්බං – “කථං පයොගපටිප්පස්සද්ධිපඤ්ඤා ඵලෙ ඤාණං? සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ දස්සනට්ඨෙන සම්මාදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨියා වුට්ඨාති, තදනුවත්තකකිලෙසෙහි ච ඛන්ධෙහි ච වුට්ඨාති, බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි වුට්ඨාති. තම්පයොගපටිප්පස්සද්ධත්තා උප්පජ්ජති සම්මාදිට්ඨි, මග්ගස්සෙතං ඵල”න්ති (පටි· ම· 1.63) විත්ථාරෙතබ්බං.

“චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා, චත්තාරි ච සාමඤ්ඤඵලානි, ඉමෙ ධම්මා අප්පමාණාරම්මණා” (ධ· ස· 1422). “මහග්ගතො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො”ති (පට්ඨා· 2.12.62) එවමාදීනිපි චෙත්ථ සාධකානි.

ඵලසමාපත්තියං පවත්තිදස්සනත්ථං පනස්ස ඉදං පඤ්හාකම්මං – කා ඵලසමාපත්ති, කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්ති, කස්මා සමාපජ්ජන්ති, කථඤ්චස්සා සමාපජ්ජනං හොති, කථං ඨානං, කථං වුට්ඨානං, කිං ඵලස්ස අනන්තරං, කස්ස ච ඵලං අනන්තරන්ති?

තත්ථ කා ඵලසමාපත්තීති යා අරියඵලස්ස නිරොධෙ අප්පනා.

කෙ තං සමාපජ්ජන්ති, කෙ න සමාපජ්ජන්තීති සබ්බෙපි පුථුජ්ජනා න සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අනධිගතත්තා. අරියා පන සබ්බෙපි සමාපජ්ජන්ති. කස්මා? අධිගතත්තා. උපරිමා පන හෙට්ඨිමං න සමාපජ්ජන්ති, පුග්ගලන්තරභාවුපගමනෙන පටිප්පස්සද්ධත්තා. හෙට්ඨිමා ච උපරිමං, අනධිගතත්තා. අත්තනො අත්තනොයෙව පන ඵලං සමාපජ්ජන්තීති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං.